پژواک کاوش

[کیان]: سلام سلام! 👋 من کیان هستم… و شما دارید به پادکست «پِژواکِ کاوُش» گوش می‌دید. [سارینا]: و من هم سارینا هستم 🌿 خوش اومدید به قسمت یازدهم از فصل اول — اوایل شهریور هزار و چهارصد و پنج. [کیان]: یه اعتراف دوستانه هم بدهکاریم: این پادکست با کمک هوش مصنوعی — یا همون هوشواره — ساخته می‌شه 🤖 [سارینا]: و امروز این اعتراف یه طعنه‌ی خاص خودشو داره، چون موضوع امروزمون دقیقاً همینه: چیزهایی که با اطمینان حرف می‌زنن ولی همیشه درست از آب در نمیان. [کیان]: هوشواره‌مون همیشه با اعتمادبه‌نفس جواب می‌ده. ولی امروز می‌خوایم ببینیم یه گروه از دانشمندای واقعی، پنجاه ساله دارن با یه سؤال کلنجار می‌رن که هنوز اعتماد کامل بهش ندارن. [سارینا]: پس اگه یه جا تُپُق یا اسم اشتباهی شنیدید، حتماً بهمون خبر بدید. آدرسمون هست: www.kavosh.club [کیان]: خب بریم سراغ سؤال امروز: چرا با همه‌ی این پیشرفت علمی، هنوز نمی‌تونیم بگیم فردا کجا زلزله میاد؟ [سارینا]: وای، این سؤالیه که فکر می‌کردم جوابش رو داریم. یعنی ماهواره داریم، ابرکامپیوتر داریم، چطور هنوز نمی‌دونیم فردا زمین کجا می‌لرزه؟ [کیان]: دقیقاً همین تعجب رو خود زلزله‌شناسا هم داشتن. یه زلزله‌شناس به اسم جیم ساویج، از سازمان زمین‌شناسی آمریکا، یه جمله‌ی جالب گفته. [سارینا]: چی گفته؟ [کیان]: گفته «پیش‌بینی زلزله دیگه اونقدرا هم که پونزده سال پیش فکر می‌کردیم، آسون نیست». و بعد اضافه کرده که فکر می‌کنه پیش‌بینی زلزله شدنیه، ولی به تحقیقات پایه‌ی خیلی بیشتری نیاز داره تا مطمئن بشیم. [سارینا]: یعنی یه زمانی فکر می‌کردن نزدیکن به جواب؟ [کیان]: آره، و این خودش یه داستانه. بذار از یه آزمایش واقعی شروع کنم که هنوز هم داره اجرا می‌شه — یه گسل خاص توی کالیفرنیا به اسم پارکفیلد. [سارینا]: پارکفیلد چه خبره؟ [کیان]: روی این گسل، از سال هزار و هشتصد و پنجاه و هفت تا هزار و نهصد و شصت و شش، هر چند سال یه بار یه زلزله‌ی حدوداً هم‌اندازه اتفاق افتاده. مثل یه ساعت که هر بار تقریباً یه فاصله‌ی مشابه داره کوک می‌شه. [سارینا]: پس دانشمندا فکر کردن الگو رو پیدا کردن. [کیان]: دقیقاً. سال هزار و سیصد و شصت و چهار — یعنی هزار و نهصد و هشتاد و پنج میلادی — یه شورای رسمی با نود و پنج درصد اطمینان اعلام کرد که تا قبل از هزار و نهصد و نود و سه، یه زلزله‌ی متوسط دقیقاً همون‌جا رخ می‌ده. [سارینا]: و رخ داد؟ [کیان]: نه! هزار و نهصد و نود و سه رسید و هیچی نشد. یه زلزله‌ی کوچیک هزار و نهصد و نود و دو یه هشدار هفتاد و دو ساعته هم صادر کرد، ولی اونم دروغ از آب در اومد. [سارینا]: پس یازده سال منتظر یه پیش‌بینی موندن که اصلاً اتفاق نیفتاد 😮 [کیان]: و این تازه اولشه. بذار یه مثال دیگه بگم که قصه رو پیچیده‌تر می‌کنه. سال هزار و سیصد و پنجاه و سه، توی شهر های‌چنگ چین، دانشمندا واقعاً یه زلزله رو پیش‌بینی کردن و شهر رو تخلیه کردن. [سارینا]: جدی؟ چطوری؟ [کیان]: چند تا نشونه با هم دیدن — یه سری زلزله‌ی کوچیک قبلش، تغییر سطح آب چاه‌ها، و حتی رفتار عجیب حیوونا. تخلیه کردن، و یه زلزله‌ی هفت و سه دهم ریشتری اومد. اگه تخلیه نمی‌کردن، تخمین می‌زنن بیش از صد و پنجاه هزار نفر می‌مردن؛ با تخلیه، حدود دو هزار نفر جونشونو از دست دادن. [سارینا]: وای، یعنی واقعاً جواب داد! [کیان]: جواب داد. ولی یه سال و نیم بعد، توی شهر تانگ‌شان، همون کشور، همون تیم دانشمندا، هیچ نشونه‌ای ندیدن. هیچ هشداری هم ندادن. و یه زلزله‌ی هفت و هشت دهم ریشتری اومد که بیش از دویست هزار نفر رو کشت. [سارینا]: صبر کن… یعنی همون روشی که یه بار جواب داد، بار بعد هیچی نشون نداد؟ [کیان]: دقیقاً همین. هیچ‌کدوم از نشونه‌های های‌چنگ توی تانگ‌شان تکرار نشد. انگار زمین یه بار طبق قانون بازی کرد و بار بعد قانون رو عوض کرد. [سارینا]: پس این یعنی اون موفقیت شاید بیشتر شانس بوده تا یه روش قابل اعتماد؟ [کیان]: خیلی از زلزله‌شناسا دقیقاً همین نتیجه رو گرفتن. تا امروز، های‌چنگ تنها موردیه که یه زلزله‌ی بزرگ از قبل درست پیش‌بینی شده. یه بار، توی تاریخ. [سارینا]: خب پس چرا هنوز دارن روی پارکفیلد کار می‌کنن؟ [کیان]: چون یه سؤال دیگه هم وسطه، و اینجا می‌خوام یه لحظه نفس بگیرم 😌 [سارینا]: بگیر، ولی قبلش بذار یه لیوان آب بریزم برای خودم، شما هم اگه تشنه‌اید همین کارو بکنید. [کیان]: منم میرم یه چای بریزم. چند لحظه‌ی دیگه با ادامه‌ی داستان برمی‌گردیم! [BREAK] [سارینا]: برگشتیم! خب کیان، هنوز به این سؤال جواب ندادی: چرا هنوز روی پارکفیلد کار می‌کنن، وقتی پیش‌بینیش غلط از آب در اومد؟ [کیان]: چون خیلی از زلزله‌شناسا میگن قبل از اینکه بخوایم پیش‌بینی کنیم، اول باید بفهمیم دینامیک خود گسل‌ها و تکتونیک صفحات چطور کار می‌کنه. یعنی مثل اینه که بخوای وضع هوای فردا رو بگی، ولی هنوز کامل نفهمیدی ابر چطور تشکیل می‌شه. [سارینا]: پس هدف فعلی دیگه «فردا کجا میاد» نیست، بلکه «اصلاً این موتور چطوری کار می‌کنه»؟ [کیان]: دقیقاً. و طرفدارای همین آزمایش‌های پیش‌بینی هم میگن نه، بی‌خیالش نشید — چون همین آزمایش‌ها بهترین راهیه که می‌تونیم اون بینش‌های پایه رو به دست بیاریم. یعنی خود تلاش برای پیش‌بینی، داره دانش پایه هم می‌سازه. [سارینا]: پس دو تا گروه دارن با هم دعوا می‌کنن سر اینکه از کجا شروع کنیم، نه سر اینکه هدف چیه. [کیان]: و این دعوا الان جدیه، چون همین گسل پارکفیلد داره دوباره بازبینی می‌شه — یه گروه مستقل از زلزله‌شناسا دارن بررسی می‌کنن که آیا این آزمایش باید ادامه پیدا کنه یا نه. [سارینا]: یعنی سرنوشت این تحقیق الان دقیقاً وسط همین بحثه. [کیان]: دقیقاً وسطشه. و یه چیز جالب دیگه هم بگم: بعد از اون پیش‌بینی هزار و نهصد و نود و سه که غلط از آب در اومد، بالاخره سال هزار و سیصد و هشتاد و سه — یعنی دوهزار و چهار میلادی — یه زلزله‌ی شش ریشتری دقیقاً همون‌جا اومد. [سارینا]: خب پس بالاخره درست بود؟! [کیان]: نه اونجوری که فکر می‌کنی. اومد، ولی نه با هیچ‌کدوم از نشونه‌های از پیش‌گفته‌شده. دستگاه‌ها همه چیزو ثبت کردن، ولی هیچ‌کس از قبل نفهمید داره میاد. [سارینا]: پس حتی وقتی زلزله دقیقاً همون‌جایی اومد که انتظارش رو داشتن، بازم غافلگیر شدن؟ [کیان]: بازم غافلگیر شدن. و همین چیزیه که به این حرفای ساویج معنی می‌ده: می‌دونیم کجا احتمالش هست، ولی نمی‌دونیم کِی، و نمی‌دونیم چه شکلی خودشو نشون می‌ده. [سارینا]: پس الان به‌جای اینکه بگن «فردا دقیقاً زلزله میاد»، بیشتر می‌گن «احتمال زلزله توی این منطقه بالاست»؟ [کیان]: دقیقاً. یه چیزی شبیه پیش‌بینی هواشناسیِ احتمالی، نه یه تاریخ دقیق روی تقویم. از «کِی دقیقاً» رسیدن به «کجا و چِقَدر محتمل». [سارینا]: این کوچیک به نظر میاد، ولی انگار یه قدم عقب‌نشینیه از همون وعده‌ای که سال هزار و سیصد و شصت و چهار داده بودن. [کیان]: یا شایدم یه قدم به سمت صداقت. چون همون وعده‌ی قطعی، وقتی درست از آب در نیومد، هم اعتماد مردم رو از بین برد و هم نشون داد هنوز چیز اساسی‌ای جا مونده. [سارینا]: پس جواب سؤال امروزمون این شد: نمی‌تونیم بگیم فردا زلزله میاد، چون هنوز موتور زیر پاشو کامل نفهمیدیم — و هر بار که فکر کردیم فهمیدیم، زمین یه قانون تازه رو کرده. [کیان]: و شاید همین درسیه که بشه ازش برداشت: بعضی سؤالا رو نمی‌شه با میان‌بر جواب داد. باید اول موتور رو باز کرد ⚙️ اگه دوست داشتید بیشتر بخونید، سر بزنید به www.kavosh.club [سارینا]: ولی یه چیزی هنوز جواب نداره: اگه های‌چنگ یه بار جواب داد، یعنی یه ترکیبی از نشونه‌ها هست که گاهی کار می‌کنه. پس چرا هنوز کسی نتونسته بفهمه اون ترکیب دقیقاً کِی قابل اعتماده و کِی نه؟ [کیان]: هنوز نمی‌دونیم. و شاید جواب همین سؤاله که یه روز بالاخره یکی رو غافلگیر نکنه 🌍 [سارینا]: ما کیان و سارینا بودیم، از پادکست «پِژواکِ کاوُش» 🎧 [کیان]: مواظب خودتون باشید، و تا قسمت بعدی… خداحافظ! 👋 [سارینا]: هر پاسخ، یه پرسش تازه‌ست.