چی از پدر و مادر به ما می‌رسه؟
پاسخ کوتاه از هر جفت کروموزوم‌مون، یکی از مامان به ما رسیده و یکی از بابا. ولی چیزی که هر کدوم از پدر و مادر می‌دن کپی صاف خودشون نیست؛ یه مخلوط تازه از دو نسخه‌ایه که خودشون از پدر و مادرشون گرفته بودن. برای همین خواهر و برادرهایی که از یه پدر و مادرن، این‌قدر با هم فرق دارن. بیشتر ویژگی‌هامون، مثل قد، هم کار یه ژن تنها نیست و محیط هم توش سهم داره. و هر کدوممون چند ده تغییر تازه هم با خودمون داریم که توی هیچ‌کدوم از پدر و مادرمون نبوده.
یکی از مامان، یکی از بابا
حتماً برات پیش اومده که یکی نگاهت کنه و بگه «خنده‌ت عین مامانته» یا «قدت به بابات رفته». ولی دقیقاً چی از اونا به ما رسیده که این شباهت‌ها رو می‌سازه؟
جوابش توی تک‌تک سلول‌های بدنمونه. دی‌ان‌ای هر سلول توی ۲۳ جفت بسته‌ی جدا جا گرفته که بهشون می‌گن کروموزوم، و از هر جفت، یکی از مامان رسیده و یکی از بابا. چطوری؟ تخمک و اسپرم هر کدوم فقط یکی از هر جفت رو دارن، و وقتی به هم می‌رسن، جفت‌ها دوباره کامل می‌شن.
روی این کروموزوم‌ها هزاران ژن نشسته، و چون کروموزوم‌ها جفتن، از بیشتر ژن‌ها دو نسخه داریم، باز هم یکی از هر طرف. جالبش اینه که بیشتر ژن‌ها توی همه‌ی آدم‌ها یکی‌ان؛ فقط یه بخش خیلی کوچیکشون از آدمی به آدم دیگه کمی فرق می‌کنه.
چرا خواهر و برادرها یکی نیستن؟
اگه همه‌مون نیمی از مامان و نیمی از باباییم، چرا دو تا خواهر یا برادر می‌تونن این‌قدر با هم فرق داشته باشن؟ مامان خودش از هر کروموزوم دو نسخه داره، یکی از مادرش و یکی از پدرش. ولی کروموزومی که توی تخمکش می‌ذاره کپی صاف یکی از این دو تا نیست؛ یه مخلوط تصادفی از هر دوئه. بابا هم همین‌طور. یعنی هر تخمک و هر اسپرم ترکیب تازه‌ی خودش رو داره.
پس هر بچه مخلوط خودش رو می‌گیره. روی کاغذ، دو تا خواهر و برادر می‌تونن هیچ دی‌ان‌ای مشترکی نداشته باشن، یا همه‌ش مشترک باشه. ولی کروموزوم‌ها اون‌قدر زیادن که ماجرا مثل هزاران بار سکه انداختنه و نتیجه آخرش نزدیک نصف درمیاد. برای همین خواهر و برادرها به‌طور میانگین حدود نصف دی‌ان‌ای‌شون مشترکه.
یه چیز دیگه هم هست که اصلاً از هیچ‌کدوم نرسیده. هر کدوممون به‌طور میانگین حدود ۶۰ تغییر تازه توی دی‌ان‌ای‌مون داریم که نه توی مامانمون بوده نه توی بابامون. بیشترشون از طرف پدر میان، و هرچی پدر موقع بچه‌دار شدن مسن‌تر باشه، تعدادشون بیشتره.
هر بچه مخلوط تازه‌ی خودش رو از پدر و مادر می‌گیره.
دو نسخه، یه پشتیبان
داشتن دو نسخه از هر ژن فقط برای شباهت نیست؛ گاهی پشتیبانه. اگه یکی از دو نسخه معیوب باشه، نسخه‌ی سالم گاهی کمبودش رو می‌پوشونه. توی بیماری‌ای مثل کم‌خونی داسی‌شکل، آدم فقط وقتی بیمار می‌شه که هر دو نسخه‌ش معیوب باشه. پدر و مادرِ چنین بچه‌ای معمولاً هر کدوم فقط یه نسخه‌ی معیوب دارن و هیچ علامتی هم ندارن. برای همین این بیماری‌ها اغلب یه نسل رو جا می‌ندازن و بعد دوباره توی خانواده پیدا می‌شن.
ولی همیشه این‌طور نیست. توی بیماری‌ای مثل هانتینگتون، یه نسخه‌ی معیوب کافیه و نسخه‌ی سالم نمی‌تونه نقصش رو بپوشونه. پس جواب «این بیماری به من هم می‌رسه؟» بستگی داره نسخه‌ی سالم بتونه نقص اون یکی رو بپوشونه یا نه.
قد، خوراک، و زبونی که حرف می‌زنیم
شاید فکر کنی برای هر ویژگی یه ژن هست. ولی بیشتر ویژگی‌هامون، از قد تا بیماری قلبی، از چند ژن و محیط با هم میان؛ فقط برای قد، صدها نسخه‌ی متفاوت ژنی پیدا شده.
حدود ۸۰ درصد تفاوت قد آدم‌ها به تفاوت دی‌ان‌ای‌شون برمی‌گرده. این یعنی وقتی آدم‌های یه جمعیت رو کنار هم می‌ذاریم، بیشترِ فاصله‌ی قدهاشون از تفاوت ژن‌ها میاد؛ نه این‌که همین‌قدر از قدِ خودِ تو از ژن‌هات اومده باشه. محیط هم سهم داره: تغذیه، بیماری توی بچگی و دسترسی به درمان روی قد اثر می‌ذارن.
خانواده‌ها خوراک و عادت مشترک هم دارن، پس هر چیزی که توی خانواده تکرار می‌شه لزوماً ژنتیکی نیست. زبونی که باهاش حرف می‌زنیم هم از پدر و مادرمون رسیده، ولی سهم ژن توش صفره.
تغییری هم که توی زندگی پدر و مادر توی سلول‌های بدنشون پیدا می‌شه، مثلاً از آفتاب، به ما نمی‌رسه؛ فقط چیزی که توی تخمک یا اسپرم باشه به نسل بعد می‌رسه. ولی آیا تجربه‌هاشون از راه دیگه‌ای هم ردی روی ما می‌ذاره؟
از هر جفت کروموزوم یکی از مامان و یکی از بابا به ما می‌رسه، ولی هر کدوم یه مخلوط تازه از دو نسخه‌ی خودشون رو می‌دن، به‌علاوه‌ی چند ده تغییری که فقط مال خود ماست. چیزی که آخرش می‌شیم، از این ترکیب و از محیطی که توش بزرگ می‌شیم با هم میاد.
این پاسخ از کجا آمده
هر چیزی که بالا خواندی از این ۸ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.