چی آب اقیانوس‌ها رو به حرکت درمیاره؟

باد که روی دریا می‌وزه، فقط لایه‌ی رویی آب رو هل می‌ده. اثرش با عمق کم می‌شه و تا حدود صد متر زیر سطح از بین می‌ره. حالا ببین چی می‌شه: زمین زیر این آب داره می‌چرخه. این چرخش آبی رو که راه افتاده، توی نیم‌کره‌ی شمالی به راست و توی نیم‌کره‌ی جنوبی به چپ کج می‌کنه. هر لایه‌ای که پایین‌تره آروم‌تر حرکت می‌کنه و بیشتر می‌چرخه، تا جایی که آب پایینی خلاف جهت آب رویی می‌ره.

باد، چرخش زمین و قاره‌هایی که جلوی آب رو می‌گیرن، با هم پنج چرخه‌ی بزرگ روی سطح اقیانوس‌ها می‌سازن: یکی توی اقیانوس هند، دو تا توی اطلس و دو تا توی آرام. این چرخه‌ها هر چیز شناوری رو به سمت مرکزشون می‌کشن. لکه‌ی بزرگ زباله‌ی اقیانوس آرام، بین هاوایی و کالیفرنیا، همین‌جوری درست شده.

گلف‌استریم توی اقیانوس اطلس به‌طور میانگین سه تا چهار کیلومتر در ساعت حرکت می‌کنه و گاهی تا نه کیلومتر در ساعت هم می‌رسه.

زیر اون صد متر اول، یه نیروی دیگه کار رو دست می‌گیره: سنگینی. آب هرچی سردتر و شورتر باشه، سنگین‌تره و پایین می‌ره. نزدیک قطب‌ها وقتی آب دریا یخ می‌زنه، یخ نمکش رو توی آب دور و برش جا می‌ذاره. آبی که می‌مونه شورتر و سنگین‌تر می‌شه و فرو می‌ره، و آب سطحی میاد که جاش رو پر کنه. همین فرو رفتن جریان‌های عمیق رو راه می‌ندازه.

این آب سنگین از شمال اقیانوس اطلس توی عمق به سمت جنوب می‌ره تا نزدیک قطب جنوب. اون‌جا دو شاخه می‌شه؛ یه شاخه به اقیانوس هند می‌رسه و یکی به اقیانوس آرام. توی راه گرم می‌شه، بالا میاد و دوباره به شمال اطلس برمی‌گرده.

حالا سرعتش رو ببین. جریان‌های سطحی ده‌ها تا صدها سانتی‌متر در ثانیه حرکت می‌کنن، ولی این جریان عمیق فقط چند سانتی‌متر در ثانیه. یه متر مکعب آب حدود ۱۰۰۰ سال طول می‌کشه تا یه دور کامل این مسیر رو بره. با این‌همه کندی، آبی که این جریان جابه‌جا می‌کنه بیشتر از صد برابر آب رود آمازونه.

کنار ساحل یه نیروی سوم هم کار می‌کنه. جزر و مد آب رو جلو و عقب می‌بره و همین رفت و برگشت جریان می‌سازه. این جریان‌ها توی خلیج‌ها و دهانه‌ی رودها از همه‌جای ساحل قوی‌ترن. فرقشون با جریان‌هایی که باد می‌سازه اینه که از قبل می‌شه پیش‌بینی‌شون کرد.

پشت جزر و مد ماه و خورشیدن. ماه چون خیلی به زمین نزدیک‌تره، اثرش روی جزر و مد از خورشید بیشتره. توی روزهای ماه کامل و ماه نو، این جریان‌ها از همیشه قوی‌ترن.

جریان‌های اقیانوس فقط آب رو جابه‌جا نمی‌کنن؛ گرما رو هم جابه‌جا می‌کنن. آب گرم رو به سمت قطب‌ها می‌برن و آب سرد رو به سمت استوا. حالا دو تا شهر رو کنار هم بذار: برگن توی نروژ خیلی شمالی‌تر از نیویورکه، ولی زمستون‌های برگن از زمستون‌های نیویورک ملایم‌تره.

پس حرکت آب اقیانوس فقط ماجرای دریا نیست؛ زمستون شهرها رو هم عوض می‌کنه. اون جریان عمیق هم توی سفر هزارساله‌ش چیزای دیگه‌ای جز گرما با خودش می‌بره، که ماجراش بمونه برای یه کاوش دیگه.