موقع تشنج توی مغز چه خبره؟

برات پیش اومده یه لحظه حس کنی این صحنه رو قبلاً دیدی؟ خیلی‌هامون این حس رو داشتیم و معمولاً با یه لبخند ازش رد می‌شیم. ولی برای بعضی‌ها، همین حس آشنا اولین نشونه‌ی یه تشنجه.

مغز ما پر از سلول‌هاییه که با پیام‌های برقی کوچیک با هم حرف می‌زنن. هر سلول وقتی لازمه پیام می‌فرسته و بعد ساکت می‌شه، مثل یه جمع که هر کس به نوبت حرف می‌زنه. توی تشنج، یه گروه از این سلول‌ها یکهو با هم و بی‌مهار شروع می‌کنن به فرستادن پیام. این شلوغی به سلول‌های کناری هم سرایت می‌کنه، و اون تیکه از مغز دیگه کار همیشگیش رو انجام نمی‌ده.

تشنج و صرع هم یکی نیستن. کسی که فقط یه بار تشنج کرده، صرع نداره. به کسی می‌گن صرع داره که دست‌کم دو بار تشنج کرده باشه، بدون این‌که یه اتفاق مشخص همون لحظه باعثش شده باشه.

حالا سؤال اینه: این شلوغی چطور پخش می‌شه؟ مغز ما فقط پدال گاز نداره. یه دسته از سلول‌ها کارشون ترمز گرفتنه و نمی‌ذارن پیام‌ها از کنترل خارج بشن. توی مغز آدم، ناحیه‌ای که درگیر تشنجه یه مرز خیلی تیز داره، باریک‌تر از دو میلی‌متر، و این مرز آروم‌آروم جلو می‌ره. هر جا این مرز می‌رسه، یعنی ترمز اون‌جا بریده. اون طرف مرز هم مغز ساکت نیست، کار خودش رو می‌کنه، فقط خبری از اون هم‌صدایی شدید نیست.

بعضی تشنج‌ها از یه ناحیه‌ی کوچیک شروع می‌شن و ممکنه کم‌کم به هر دو نیمه‌ی مغز برسن. به این‌ها می‌گن تشنج کانونی. بعضی دیگه از همون اول هر دو نیمه رو با هم درگیر می‌کنن. از هر ده نفری که صرع دارن، حدود شش نفر نوع کانونی رو دارن.

چیزی که آدم موقع تشنج حس می‌کنه، به این بستگی داره که از کجای مغز شروع شده. اگه از کنار سر شروع بشه، ممکنه همون حس «این‌جا رو قبلاً دیدم» بیاد، یا یه حس بالا اومدن توی شکم، یه بو یا مزه‌ی بد، یا یه ترس بی‌دلیل. اگه از پشت سر باشه، آدم نور و رنگ می‌بینه. از بالای سر، سوزن‌سوزن شدن یا بی‌حسی. و از جلوی سر، لرزیدن یا خشک شدن یه تیکه از بدن.

حتی اورا، اون حس هشداری که بعضی‌ها درست قبل از تشنج دارن، هشدار جدا نیست؛ خودش یه تشنج کانونی کوچیکه.

ولی چرا بعضی وقت‌ها آدم کلاً هوشیاریش رو از دست می‌ده؟ وقتی تشنجی که از کنار سر شروع شده هوشیاری رو می‌گیره، جلو و بالای مغز موج‌های کند و آرومی نشون می‌دن، شبیه موج‌های خواب، در حالی که خود تشنج هنوز همون کنار سر مونده. وقتی هوشیاری سر جاش می‌مونه، این موج‌ها خیلی ضعیف‌ترن.

خوشبختانه بیشتر تشنج‌ها خودشون تموم می‌شن، در عرض چند ثانیه تا چند دقیقه. ولی چی جلوی این طوفان رو می‌گیره؟ جوابش یه چیز نیست، چند تا چیزه که با هم کار می‌کنن. وقتی سلول‌ها این‌همه پیام می‌فرستن، پتاسیم بیرون سلول‌ها زیاد می‌شه و همین جلوی فرستادن پیام رو می‌گیره. سوخت سلول‌ها ته می‌کشه، اون ناحیه اسیدی می‌شه، و ماده‌ای به اسم آدنوزین بالا می‌ره و یه مدت بالا می‌مونه. بیشتر این شواهد از آزمایش روی حیوان‌ها و بافت توی آزمایشگاه اومده، پس هنوز همه‌ی تصویر روشن نیست.

بعدش معمولاً یه دوره‌ی گیجی و خستگی هست. ولی اگه تشنجی بیشتر از ۵ دقیقه طول بکشه، دیگه یه وضعیت اورژانسیه. خبر خوب این‌که تا هفت نفر از هر ده نفری که صرع دارن، می‌تونن با دارو بدون تشنج زندگی کنن.

ولی این‌که چرا همین ترمزها توی بعضی آدم‌ها بارها جلوی شروع طوفان رو نمی‌گیرن، خودش داستان جداییه.