آتیش دقیقاً چیه؟

یه شمع روشن رو نگاه کن. یه شعله‌ی کوچیک و آروم که ساعت‌ها همون‌جا می‌مونه. برای این‌که این شعله باشه، سه چیز باید هم‌زمان کنار هم باشن: گرما، چیزی که بسوزه، و اکسیژن هوا. به این سه‌تا می‌گن سه‌ضلعی آتش. هرکدوم نباشه، آتیشی هم نیست.

حالا ببین چه اتفاقی می‌افته وقتی آتیش توی دامنه‌ی یه تپه راه بیفته. شعله رو به بالا می‌ره، پس علف‌ها و شاخه‌های بالای خودش رو قبل از رسیدن گرم می‌کنه. سوختی که از قبل داغ شده زودتر می‌گیره، برای همین آتیش توی سربالایی تندتر پیش می‌ره. یعنی آتیش گرمای خودش رو خرج آماده کردن قدم بعدیش می‌کنه.

ولی هنوز یه سؤال مونده. وقتی می‌گیم چوب می‌سوزه، دقیقاً چی داره می‌سوزه؟

جوابش عجیبه: خود چوب نمی‌سوزه. وقتی چوب داغ می‌شه، گرما از هم بازش می‌کنه و ازش گازهای سوختنی بیرون می‌زنه. شعله همون گازه که داره می‌سوزه. چیزی که ته‌اش می‌مونه زغاله، که بدون شعله با اکسیژن واکنش می‌ده و فقط سرخ می‌درخشه.

شمع هم همین‌طوره. فارادی، دانشمند انگلیسی، نشون داد وسط تاریک شعله‌ی شمع پر از بخار مومه. با یه لوله‌ی باریک می‌شه این بخار رو از وسط شعله بیرون کشید و سر دیگه‌ی لوله روشنش کرد.

ولی گاز و هوا خودبه‌خود آتیش نمی‌گیرن. یه جرقه لازمه. جرقه بعضی مولکول‌های گاز رو می‌شکنه و تیکه‌هایی به اسم رادیکال آزاد می‌سازه که خیلی تند با اکسیژن ترکیب می‌شن و گرما و نور می‌دن. شعله یعنی همین واکنش تند. حالا ببین چه اتفاقی می‌افته: شعله خودش تیکه‌های تازه می‌سازه و گرماش گاز کناری رو آماده می‌کنه. برای همین وقتی روشن شد، دیگه جرقه نمی‌خواد. از این واکنش چیز تازه‌ای هم ساخته می‌شه. فارادی نشون داد یکی از چیزهایی که از شعله‌ی شمع بیرون میاد، فقط آبه.

رنگ زرد و نارنجی شعله از خود واکنش نیست. وقتی سوخت کامل نمی‌سوزه، ذره‌های خیلی ریزی از سوخت نیم‌سوخته می‌مونه. این ذره‌ها اون‌قدر داغن که می‌درخشن. همین‌طور که بالا می‌رن سرد می‌شن و رنگشون عوض می‌شه: زرد، بعد نارنجی، بعد سرخ، و آخر نوری که چشم ما نمی‌بینه. یعنی بالای جایی که شعله تموم می‌شه هنوز گاز داغ هست.

حالا اگه گاز رو از قبل با هوای کافی قاطی کنی، دوده‌ای نمی‌مونه و شعله آبی می‌شه. این آبی دیگه از چیز داغی نیست، از خود واکنش شیمیاییه.

شکل شعله هم دلیل ساده‌ای داره. گاز داغ سبک‌تره و بالا می‌ره و هوای تازه از پایین جاش رو می‌گیره. همین جریان شعله رو کشیده و رو به بالا نگه می‌داره. توی ایستگاه فضایی این جریان نیست، و شعله‌ی شمع گرد و آبی می‌شه و دوده هم نمی‌ده.

شاید شنیده باشی آتیش حالت چهارم ماده‌ست، یعنی پلاسما. بیشتر شعله‌ها پلاسما نیستن. شعله‌ی شمع حدود ۱۵۰۰ درجه داغه و باز هم پلاسما نیست. شعله‌ی چوب و بنزین و گاز شهری هم معمولاً به این دما نمی‌رسن. فقط شعله‌های خیلی داغ، مثل بعضی مشعل‌های جوشکاری که به حدود ۳۱۰۰ درجه می‌رسن، پلاسما توشون دارن.

حالا که می‌دونی آتیش از چی ساخته شده، خاموش کردنش هم معلومه: یه ضلع سه‌ضلعی رو بردار. آب گرما رو می‌گیره. خاک یا آبی که روش بریزی جلوی اکسیژن رو می‌گیره. آتش‌نشان‌های جنگل یه نوار رو از گیاه پاک می‌کنن تا سوخت به آتیش نرسه.

قدم بعدی رو خودت امتحان کن. یه بشقاب سرد رو یه لحظه بالای قسمت زرد شعله‌ی شمع بگیر، بعد کنار پایه‌ی آبیش. ببین کدوم جا سیاهش می‌کنه.