چرا نتیجه‌ی تست شخصیت به آدم حس درست‌بودن می‌ده؟

برات پیش اومده که یه تست شخصیت آنلاین رو تموم کنی، نتیجه رو بخونی و حس کنی یکی بالاخره تو رو دیده؟ این حس واقعیه و خیلی‌هامون داشتیمش. سازنده‌ی یکی از پراستفاده‌ترین این تست‌ها می‌گه جواب‌هات تو رو روی پنج طیف جا می‌ده و با درصد نشون می‌ده به کدوم سمت هر طیف نزدیک‌تری. خودشون هم می‌گن تیپ‌ها گرایش رو توصیف می‌کنن، نه حکم قطعی.

ولی یه آزمایش قدیمی ماجرا رو جالب‌تر می‌کنه. روان‌شناسی به اسم فورر به ۳۹ دانشجو یه تست داد و یه هفته بعد به هر کدوم یه «تحلیل شخصیت» داد. تحلیل همه دقیقاً یکی بود و بیشترش از یه کتاب طالع‌بینیِ دکه‌ی روزنامه‌فروشی برداشته شده بود. میانگین نمره‌ای که به درستیِ متن دادن نزدیک نمره‌ی کامل بود، هیچ‌کس نمره‌ی خیلی پایین نداد و از هر پنج نفر تقریباً دو نفر نمره‌ی کامل دادن. چطور یه متن واحد می‌تونه برای این‌همه آدم درست باشه؟

جمله‌های چنین متنی چند جورن. بعضی مبهمن، مثل «کمی تنوع و تغییر رو دوست داری». بعضی درباره‌ی بیشتر آدم‌ها درسته، مثل «درس خوندن همیشه برات آسون نیست». بعضی خوشایندن. و بعضی دوسویه‌ان، مثل «گاهی اجتماعی و خوش‌مشربی و گاهی درون‌گرا و محتاط».

به این آخری می‌گیم جمله‌ی دوسویه، و تقریباً برای همه درسته. چرا؟ چون تو برای هر نیمه‌اش یه نمونه از زندگی خودت پیدا می‌کنی: اون مهمونی که تا آخرش موندی، اون آخر هفته‌ای که فقط دلت تنهایی می‌خواست. جمله کلیه، ولی تو پرش می‌کنی.

این زودباوری نیست. ما جمله‌ی مشخصی مثل «یه چشمت قهوه‌ایه و یکی خاکستری» رو راحت رد می‌کنیم. جمله‌ی کلی پذیرفته می‌شه چون واقعاً به ما می‌خوره، و چیز دیگه‌ای هم کنارش نیست که باهاش مقایسه‌اش کنیم. به همین پذیرفتن می‌گن اثر بارنوم.

پژوهشگرهای بعدی متن رو ثابت نگه داشتن و فقط چیزهای دور و برش رو عوض کردن. در یه آزمایش، به یه گروه گفتن تحلیل «مخصوص خودتون» دراومده و به گروه دیگه گفتن «درباره‌ی بیشتر آدم‌ها درسته». متن یکی بود، ولی گروه اول دقیق‌ترش دونست، و پژوهش‌های بعدی هم تکرارش کردن. در آزمایش دیگه‌ای یه طالع‌بین یه متن ثابت به همه داد. کسایی که بهشون گفته شد متن درباره‌ی همه درسته کمترین نمره رو دادن. بقیه هرچی چیز بیشتری از خودشون داده بودن، اول سال و ماه تولد و بعد روزش هم، همون متن درست‌تر به نظرشون اومد، تا جایی که گروه آخر تقریباً نمره‌ی کامل داد.

تحلیل خوشایند هم راحت‌تر درست دونسته می‌شه.

و عجیب‌ترینش: در آزمایش ساندبرگ، هر دانشجو دو تحلیل گرفت. یکی رو روان‌شناس‌ها از جواب‌های تستِ واقعیِ خودش نوشته بودن و دیگری یه متن کلی ساختگی بود. بیشتر از نصفشون متن ساختگی رو توصیف بهتری از خودشون دونستن.

یه خبر خوب هم هست. وقتی دو سؤال رو جدا از آدم‌ها پرسیدن، «این متن درباره‌ی تو درسته؟» و «این متن تو رو به‌عنوان یه آدمِ منحصربه‌فرد توصیف می‌کنه؟»، جواب اولی آره بود و جواب دومی نه. یعنی ما فرق رو می‌فهمیم، فقط معمولاً کسی اون سؤال دوم رو ازمون نمی‌پرسه.

اینکه نتیجه رو کی تحویل می‌ده هم تقریباً فرقی نمی‌کنه: رایانه، روان‌شناس یا یه هم‌کلاسی، نمره‌ها نزدیک هم بودن، بجز وقتی بازخورد منفی بود. و وقتی تحلیل درست به نظر میاد، اعتماد ما به خودِ تست هم بیشتر می‌شه. یعنی حس درست‌بودن جای شاهدِ درستیِ تست می‌شینه. فورر خودش به این می‌گفت تأیید شخصی، و هشدار داده بود که این حس نمی‌تونه نشون بده یه تست یه آدم رو از آدم دیگه جدا می‌کنه یا نه.

کسی هم که نتیجه رو تحویل می‌ده اغلب گرفتار همین حسه. ری هایمن در نوجوونی کف‌بینی می‌کرد و رضایت مشتری‌ها کم‌کم باورمندش کرد، تا روزی که عمداً برعکسِ خط‌های دست فال گرفت و فال‌ها همون‌قدر موفق بودن.

اگه یه حس می‌تونه این‌قدر راحت جای شاهد بشینه، کجاهای دیگه‌ی زندگی‌مون همین اتفاق داره می‌افته؟