مغز بعد از سکته چطور بهتر می‌شه؟

شاید کسی رو دیده باشی که بعد از سکته اول نمی‌تونست دستش رو تکون بده و چند ماه بعد دوباره لیوان برمی‌داشت. اولین فکری که به ذهن آدم می‌رسه اینه که لابد اون تیکه از مغز خوب شده. ولی این‌طور نیست. توی سکته‌ی مغزی خون‌رسانی به یه تیکه از مغز قطع می‌شه و اون بافت می‌میره و دیگه هیچ‌وقت به کار قبلیش برنمی‌گرده.

پس بهتر شدن از کجا میاد؟ از بقیه‌ی مغز. بافت سالمِ دور آسیب، ارتباط‌های تازه می‌سازه، مثل راه‌های فرعی که دور جاده‌ی ریخته کشیده می‌شن. توی آزمایش روی حیوون‌ها، نقشه‌ای که حرکت رو کنترل می‌کنه ظرف چند هفته به بافت اطراف جابه‌جا شد، و هرچی این جابه‌جایی بیشتر بود، بهبود هم بیشتر بود. اگه آسیب بزرگ باشه چی؟ اون‌وقت یه بخش دورتر از مغز کار رو به دست می‌گیره. توی میمون‌ها هرچی آسیب بزرگ‌تر بود، اون بخش دورتر بیشتر گسترش پیدا کرد. البته همه‌ی این سیم‌کشی‌های تازه هم به نفع آدم نیستن، که خودش داستان دیگه‌ایه.

این بازسازی همیشه با یه سرعت پیش نمی‌ره. بعد از سکته، یه مدت محدود هست که مغز برای عوض شدن آماده‌تر از همیشه‌ست. ما به این مدت می‌گیم پنجره‌ی بهبود. توی حیوون‌ها این پنجره حدود یک ماهه و بیشترِ بهبود هم توی همین مدت اتفاق می‌افته.

توی آدم‌ها هم تصویر شبیهه: بیشترِ بهتر شدن مال ماه‌های اوله. حتی این‌که دست آدم توی هفته‌ی اول چقدر ناتوانه، خیلی خوب نشون می‌ده سه ماه بعد کجا خواهد بود. و آدم‌ها معمولاً به حدود هفت‌دهمِ بیشترین بهبودی می‌رسن که براشون ممکن بوده. یعنی پنجره باز می‌شه، ولی برای همیشه باز نمی‌مونه. پس سؤال اینه که توی همین مدت چی کمک می‌کنه بیشترین استفاده ازش بشه؟

جوابش تمرینه، چون تمرین شکل سیم‌کشی تازه رو تعیین می‌کنه. توی یه آزمایش، میمون‌هایی که بعد از یه آسیب کوچیک تمرین نکردن، بخشی از نقشه‌ی دستشون رو از دست دادن و آرنج و شونه جاش رو گرفتن. ولی با تمرین، نقشه‌ی دست حفظ شد یا حتی بزرگ‌تر شد.

فقط به کار انداختن دست هم کافی نبود. چنگ زدن ساده نقشه رو عوض نکرد. چیزی که عوضش کرد این بود که میمون تکه‌های غذا رو از گودال‌های کوچیک بیرون بکشه، یعنی کاری که مهارت می‌خواد. و تعداد تکرار هم مهمه، خیلی بیشتر از اون‌چیزی که فکرش رو می‌کنیم.

یه چیز دیگه هم سر راهه. کسی که بعد از سکته بارها نتونسته با دست ضعیفش کاری بکنه، کم‌کم دیگه سراغش نمی‌ره و اون دست ضعیف‌تر می‌شه. یه روش درمانی درست همین رو برعکس می‌کنه: دست سالم دو هفته، هر روز کاری چند ساعت، توی دستکشی شبیه دستکش بوکس می‌مونه تا دست ضعیف مجبور شه کار کنه.

توی بزرگ‌ترین آزمایش این روش، روی بیش از دویست نفر که چند ماه از سکته‌شون گذشته بود، کار با دست ضعیف بهتر شد و این بهبود تا یک سال بعد هم موند. تصویربرداری‌های قبلی هم نشون داده بودن بخشی از مغز که اون دست رو کنترل می‌کنه فعال‌تر می‌شه.

زمانش هم مهمه، هرچند این‌جا هنوز داده کمه. یه آزمایش کوچیک دید تمرین اضافه وقتی دو تا سه ماه بعد از سکته شروع شد بیشترین اثر رو داشت، زودتر از یک ماه اثر کمتری داشت و بعد از شش ماه اثر قابل‌توجهی نداشت. اگه پنجره این‌قدر مهمه، چی باعث می‌شه درست وقتی بازه، این‌قدر کم ازش استفاده بشه؟