فیزیک فیزیک هسته‌ای
بر پایه‌ی ۶ منبع علمی

انرژی هسته‌ای از کجا میاد؟

هسته‌ی یه اتم که از پروتون و نوترون ساخته شده؛ یه طرف یه هسته‌ی سنگین داره دو تکه می‌شه و طرف دیگه دو تا هسته‌ی سبک دارن به هم می‌چسبن
4 دقیقه کاوش آخرین به‌روزرسانی: ۱ آذر ۱۴۰۵
مفهوم‌های این کاوش نیروی قوی انرژی پیوند شکافت هسته‌ای همجوشی هسته‌ای
این کاوش را چطور دوست داری دنبال کنی؟ ۴ ارائه‌ی دیگر در راه‌اند
روخوانی نوشتار هنوز آماده نیست
به‌زودی

پاسخ کوتاه انرژی هسته‌ای از نیرویی میاد که ذره‌های ته اتم رو به هم چسبونده. وسط هر اتم یه هسته‌ی ریز از پروتون و نوترون هست، و یه نیروی خیلی قوی ولی کوتاه‌برد این ذره‌ها رو کنار هم نگه می‌داره. وقتی این ذره‌ها به هم می‌چسبن، یه کم از جرمشون گم می‌شه و همون جرم به شکل انرژی آزاد می‌شه. هسته‌هایی که اندازه‌شون نزدیک آهنه از همه محکم‌ترن. پس اگه یه هسته‌ی سنگین رو بشکنی یا دو تا هسته‌ی سبک رو به هم بچسبونی، انرژی آزاد می‌شه. نیروگاه هسته‌ای راه اول رو می‌ره و خورشید راه دوم رو.

یه گره ریز و خیلی سفت

هر چیزی که دورت می‌بینی از اتم ساخته شده. وسط هر اتم یه هسته هست، و این هسته حدود صد هزار بار از خود اتم کوچیک‌تره. اگه یه اتم رو قد یه زمین فوتبال بزرگ کنی، هسته‌اش قد یه دونه شن وسط زمین می‌شه.

توی همین هسته‌ی ریز، پروتون‌ها و نوترون‌ها تنگ هم نشستن. پروتون‌ها بار مثبت دارن و با نیروی الکتریکی همدیگه رو هل می‌دن. با این حال هسته از هم نمی‌پاشه، چون یه نیروی دیگه به اسم نیروی قوی ذره‌ها رو سر جاشون نگه داشته. این نیرو حدود صد برابر قوی‌تر از نیروی الکتریکیه. ولی فقط وقتی کار می‌کنه که ذره‌ها تقریباً به هم چسبیده باشن، توی فاصله‌ای که حدود صد هزار بار از قطر یه اتم کوچیک‌تره. کافیه ذره‌ها یه کم از هم دور بشن تا این نیرو دیگه نتونه نگهشون داره.

یک واژه نیروی قوی (Strong force) نیرویی که ذره‌های هسته رو به هم می‌چسبونه و فقط توی فاصله‌های خیلی کوتاه کار می‌کنه.

جرمی که گم می‌شه

یه آزمایش ذهنی بکنیم. چند تا پروتون و نوترون رو جدا جدا وزن کن و جرمشون رو جمع بزن. بعد همون ذره‌ها رو به هم بچسبون تا یه هسته بسازن و دوباره هسته رو وزن کن. هسته از جمع تکه‌هاش سبک‌تره. یه کم از جرم گم شده.

این جرم نابود نشده. طبق فرمول معروف اینشتین، E=mc²، جرم و انرژی به هم تبدیل می‌شن، و این جرم کم‌اومده دقیقاً همون انرژی‌ایه که موقع به هم چسبیدن ذره‌ها آزاد شده. به این انرژی می‌گن انرژی پیوند. برعکسش هم درسته: اگه بخوای هسته رو تکه‌تکه کنی، باید همین انرژی رو بهش برگردونی.

سوختن چوب یا بنزین یه واکنش شیمیاییه و با پیوند الکترون‌ها سروکار داره. واکنش هسته‌ای با پیوند ذره‌های هسته سروکار داره، و این پیوند خیلی محکم‌تره. برای همین واکنش هسته‌ای خیلی پرانرژی‌تر از سوختنه.

همون پروتون‌ها و نوترون‌ها وقتی به هم می‌چسبن سبک‌تر می‌شن. جرمی که کم میاد گم نشده، به شکل انرژی پیوند آزاد شده.
پیوند هسته در برابر پیوند الکترون‌ها یک میلیون برابر پیوند ذره‌های هسته حدود یک میلیون برابر محکم‌تر از پیوند الکترون‌هاست.

دو راه به سمت آهن

همه‌ی هسته‌ها یه‌اندازه محکم نیستن. اگه حساب کنی هر ذره‌ی یه هسته به‌طور میانگین چقدر محکم سر جاش نشسته، می‌بینی هسته‌هایی که اندازه‌شون نزدیک آهنه از همه محکم‌ترن. هسته‌های سبک مثل هیدروژن و هسته‌های خیلی سنگین شل‌ترن. مثل یه دره تصورش کن که آهن ته اون نشسته. هر هسته‌ای که به سمت ته دره بره محکم‌تر می‌شه و انرژی آزاد می‌کنه.

از این‌جا دو راه پیدا می‌شه. راه اول اینه که یه هسته‌ی خیلی سنگین، مثل اورانیوم، رو بشکنی تا دو تا هسته‌ی متوسط بسازه. به این کار می‌گن شکافت هسته‌ای. راه دوم برعکسه: دو تا هسته‌ی سبک، مثل هیدروژن، رو به هم بچسبونی تا یه هسته‌ی سنگین‌تر بسازن. به این کار می‌گن همجوشی هسته‌ای. این دو کار برعکس همدیگه به نظر میان، ولی هر دو هسته‌ها رو به سمت آهن می‌برن و برای همین هر دو انرژی آزاد می‌کنن. پس جهت مهمه: هسته‌ی سنگین فقط با شکستن، و هسته‌ی سبک فقط با چسبیدن، به ته دره نزدیک‌تر می‌شه.

هسته‌هایی به اندازه‌ی آهن از همه محکم‌ترن، برای همین آهن ته این دره نشسته. هیدروژن با چسبیدن و اورانیوم با شکستن به سمت آهن پایین میان، محکم‌تر می‌شن و توی این راه انرژی آزاد می‌کنن.

از نیروگاه تا خورشید

نیروگاه هسته‌ای از راه اول استفاده می‌کنه. وقتی یه هسته‌ی اورانیوم می‌شکنه، انرژی‌ای که آزاد می‌کنه حدود پنجاه میلیون برابر انرژی سوختن یه اتم کربن توی زغال‌سنگ یا نفته. هر شکافت معمولاً دو یا سه نوترون تازه آزاد می‌کنه، و این نوترون‌ها می‌تونن هسته‌های اورانیوم بعدی رو بشکنن. این‌جوری شکستن‌ها مثل یه زنجیر پشت سر هم ادامه پیدا می‌کنه.

خورشید هر لحظه راه دوم رو می‌ره. توی هسته‌ی خورشید، که دماش حدود پونزده میلیون درجه‌ی سلسیوسه، هیدروژن به هلیوم جوش می‌خوره. همین همجوشی گرما و نور خورشید رو تأمین می‌کنه. یعنی وقتی آفتاب به صورتت می‌خوره، داری انرژی همون نیروی قوی رو حس می‌کنی که هسته‌های سبک رو به هم چسبونده.

انرژی هسته‌ای همون انرژی پیوندیه که موقع چسبیدن ذره‌های هسته آزاد می‌شه و از جرم گم‌شده‌ی هسته میاد. شکستن هسته‌های سنگین و چسبوندن هسته‌های سبک هر دو هسته‌ها رو به سمت آهن می‌برن و انرژی آزاد می‌کنن.

چرا این پرسش مهم است وقتی بدونی انرژی هسته‌ای از جرم گم‌شده‌ی هسته‌ها میاد، می‌فهمی چرا یه ذره سوخت توی نیروگاه کار انبوهی زغال‌سنگ رو می‌کنه. نور خورشید رو هم با همین منطق می‌فهمی، چون نیروگاه و خورشید از دو طرف به یه مقصد می‌رسن.

این پاسخ از کجا آمده

هر چیزی که بالا خواندی از این ۶ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.

۶ منبع
۱ University Physics Volume 3, 10.2 Nuclear Binding Energy (OpenStax, Rice University) بخش اول، دوم و سوم — اندازه‌ی هسته، جرم کم‌آمده‌ی هسته و انرژی پیوند، اوج محکمی نزدیک آهن و انرژی شکافت و همجوشی نهاد رسمی ۲ HyperPhysics, Nuclear Binding Energy (Georgia State University) بخش دوم و سوم — مقایسه‌ی پیوند هسته با پیوند الکترون‌ها، اوج محکمی نزدیک آهن و انرژی شکافت و همجوشی نهاد رسمی ۳ Physics of Uranium and Nuclear Energy (World Nuclear Association) بخش چهارم — انرژی شکافت اورانیوم در برابر سوختن کربن و نوترون‌های تازه‌ی هر شکافت نهاد رسمی ۴ DOE Explains... The Strong Force (U.S. Department of Energy) بخش اول — دافعه‌ی پروتون‌ها، قدرت و برد کوتاه نیروی قوی نهاد رسمی ۵ DOE Explains... Fusion Reactions (U.S. Department of Energy) بخش دوم — تبدیل جرم کم‌آمده به انرژی نهاد رسمی ۶ Sun, Facts (NASA Science) بخش چهارم — همجوشی هیدروژن به هلیوم در هسته‌ی خورشید و دمای آن نهاد رسمی