خرافات باورهای رایج و افسانه‌های علمی
بر پایه‌ی ۷ منبع علمی

چرا خرافات با اینکه غلطن هنوز موندن؟

یه مادر توی خونه، کنار در، ظرف کوچیک اسپندِ دودکنان رو دور سر پسر نوجوونش می‌چرخونه، درست قبل از اینکه پسر با کوله‌پشتیش برای یه امتحان مهم از خونه بره
۴ دقیقه کاوش آخرین به‌روزرسانی: ۳۰ آبان ۱۴۰۵
مفهوم‌های این کاوش هم‌زمانی اتفاقی انتخاب طبیعی کوتاه‌آمدن
این کاوش را چطور دوست داری دنبال کنی؟ ۴ ارائه‌ی دیگر در راه‌اند
روخوانی نوشتار هنوز آماده نیست
به‌زودی

پاسخ کوتاه این باورها می‌مونن چون یه کاری برامون انجام می‌دن، هرچند اون کار با چیزی که ازشون انتظار داریم فرق داره. ذهن ما رابطه‌ای رو که وجود نداره زود می‌بینه، چون ندیدن رابطه‌ای که وجود داره می‌تونه گرون تموم بشه. چند تا هم‌زمانی اتفاقی کافیه تا یه عادت ساخته بشه، و بعدش دفعه‌هایی که جور دراومده یادمون می‌مونه. اون آیین کوچیک موقع استرس واقعاً آرومت می‌کنه، هرچند پژوهشگرها اثری ازش روی خود نتیجه پیدا نکردن. دونستن اینکه یه فکر منطقی نیست و ول کردن اون فکر هم دو کار جدان، برای همین آدم‌های باهوش هم این باورها رو نگه می‌دارن.

پیراهنی که روز بازی شسته نمی‌شه

حتماً برات پیش اومده که روز امتحان یا روز یه بازی مهم، همون لباسی رو بپوشی که دفعه‌ی قبل باهاش همه‌چیز خوب پیش رفت. خیلی از طرفدارهای ورزش روز بازی «پیراهن خوش‌شانس»شون رو می‌پوشن. پاتریک ماهومز، بازیکن فوتبال آمریکایی، روزهای مسابقه همیشه همون لباس زیر قرمز رو می‌پوشه و خودش گفته: «وقتی پشت سر هم می‌بریم، نمی‌تونم بشورمش… فقط باید ادامه بدم.» کسی هم که نامه‌ی زنجیره‌ای می‌گیره، اغلب اون نامه رو برای بقیه می‌فرسته.

ولی هر دو گروه می‌دونن لباس و نامه روی نتیجه اثری ندارن. پس ماجرا نادونی نیست. چی این عادت‌ها رو این‌قدر محکم نگه می‌داره؟ جوابش از یه قفس شروع می‌شه که چند تا کبوتر گرسنه توش بودن.

کبوترهایی که برای غذا رقصیدن

پژوهشگری به اسم اسکینر به کبوترهای گرسنه سر زمان‌های ثابت غذا داد، بی‌اینکه غذا به کاری که کبوترها می‌کردن ربطی داشته باشه. از هشت کبوتر، شش‌تاشون کاری رو تکرار کردن که اتفاقی درست قبل از رسیدن غذا انجام داده بودن. یکی دور خودش می‌چرخید و دو تای دیگه سر و تنشون رو مثل آونگ تکون می‌دادن. اسکینر نوشت کبوتر طوری رفتار می‌کنه که انگار کارش باعث رسیدن غذا می‌شه، با اینکه همچین رابطه‌ای وجود نداره.

ولی چرا ذهن این‌قدر راحت رابطه می‌بینه؟ دیدن رابطه‌ای که وجود نداره معمولاً ارزونه، ولی ندیدن رابطه‌ای که وجود داره می‌تونه گرون تموم بشه. خش‌خش بوته بیشتر وقت‌ها صدای باده، ولی گاهی صدای یه شیره. پژوهشی نشون داد توی محیطی که نمی‌شه پیش‌بینیش کرد، انتخاب طبیعی موجودی رو برنده می‌کنه که زیاد رابطه‌ی غلط می‌بینه، به شرط اینکه گاهی درست دیدن سود بزرگی داشته باشه.

غذا همیشه سر زمان‌های ثابت می‌رسه و به کار کبوتر ربطی نداره. ولی کاری که اتفاقی درست قبل از غذا انجام شده، هر دور بیشتر تکرار می‌شه، و برای همین دفعه‌ی بعد هم غذا انگار بعد از همون کار می‌رسه.
لی‌لی‌های یه کبوتر بعد از قطع غذا بیش از ۱۰ هزار بار کبوتری که با هم‌زمانی اتفاقی لی‌لی کردن رو یاد گرفته بود، بعد از خاموش شدن دستگاه غذا این‌همه بار دیگه لی‌لی کرد تا کم‌کم دست کشید.

وقتی نتیجه دست خودت نیست

این عادت‌ها بیشتر جایی پیدا می‌شن که کنترل آدم کمه. مالینوفسکی، مردم‌شناس، توی جزایر تروبریاند دید ماهیگیرهایی که نزدیک ساحل ماهی می‌گرفتن تقریباً هیچ آیینی نداشتن، ولی همون آدم‌ها برای ماهیگیری توی دریای باز آیین‌های مفصلی انجام می‌دادن.

این آیین‌ها بی‌فایده هم نیستن. توی جنگی که شهر صفد هر روز موشک می‌خورد، پژوهشگرها دیدن زن‌هایی که توی شهر مونده بودن و مزامیر می‌خوندن اضطرابشون به شکلی که می‌شد اندازه‌اش گرفت پایین‌تر اومد. توی یه آزمایش هم کسایی که قبل از یه مصاحبه‌ی پراسترس یه «خودکار خوش‌شانس» گرفته بودن اضطراب کمتری داشتن.

ولی شانس‌آور خود نتیجه رو هم بهتر می‌کنه؟ یه آزمایش گزارش کرد کسایی که بهشون گفته بودن توپ گلفشون خوش‌شانسه، ضربه‌های بیشتری رو توی سوراخ انداختن. بعدها پژوهشگرها همین آزمایش رو دو بار دیگه با آدم‌های بیشتر و دقیق‌تر تکرار کردن و دیدن کسایی که فکر می‌کردن توپشون خوش‌شانسه تقریباً عین بقیه بازی کردن. پس آروم شدن واقعیه، ولی پژوهشگرها اثری از شانس‌آور روی خود نتیجه پیدا نکردن.

دونستن و ول کردن دو کار جدان

ذهن ما دفعه‌هایی رو که جور دراومده نگه می‌داره و بقیه رو رها می‌کنه. فرانسیس بیکن توی قرن هفدهم نوشت آدم‌ها دفعه‌هایی رو که پیشگویی درست دراومد یادشون می‌مونه و دفعه‌هایی رو که غلط دراومد نادیده می‌گیرن.

جین ریسن، روان‌شناس دانشگاه شیکاگو، می‌گه حتی آدم‌های باهوش و درس‌خونده هم باورهایی دارن که خودشون می‌دونن منطقی نیستن، چون فهمیدن اینکه یه فکر غلطه و درست کردن اون فکر دو کار جدا توی ذهنن. ریسن اسم این رو کوتاه‌آمدن گذاشته و می‌گه بیشتر وقتی پیش میاد که گوش دادن به حس هزینه‌ای نداره. نزدیک نصف پزشک‌های دستیار توی کشیک کلمه‌ی «آرام» رو به زبون نمی‌آوردن تا اتفاق بدی نیفته. این باورها از پدر و مادر به بچه‌ها هم می‌رسن، و بوریس گرشمن، اقتصاددان، می‌گه «این چیز قدرتمندیه». تو کدوم عادت رو از خونه‌تون با خودت آوردی؟

این باورها می‌مونن چون ذهن ما زود رابطه می‌بینه و جور دراومدن‌ها رو نگه می‌داره، چون موقع استرس آروممون می‌کنن و چون دونستن غلط بودنشون با ول کردنشون فرق داره.

چرا این پرسش مهم است دفعه‌ی بعد که قبل از امتحان دستت می‌ره سمت اون خودکار همیشگی، می‌دونی آرامشش واقعیه ولی اثرش روی نتیجه پیدا نشده، و خودت انتخاب می‌کنی چقدر بهش تکیه کنی. آدم‌های دور و برت رو هم که این عادت‌ها رو دارن نادون نمی‌بینی.

این پاسخ از کجا آمده

هر چیزی که بالا خواندی از این ۷ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.

۷ منبع
۱ 'Superstition' in the Pigeon (B. F. Skinner, Journal of Experimental Psychology, 1948) کبوترهایی که برای غذا رقصیدن — آزمایش کبوترها، لی‌لی بعد از قطع غذا و مقایسه با بولینگ‌بازی پژوهش داوری‌شده ۲ Why Do Superstitions Persist among Seemingly Rational People? (Deena Mousa, Scientific American, 2024) پاسخ کوتاه، پیراهنی که روز بازی شسته نمی‌شه، کبوترهایی که برای غذا رقصیدن، وقتی نتیجه دست خودت نیست، دونستن و ول کردن دو کار جدان — لباس ماهومز، نگاه تکاملی، خودکار خوش‌شانس، تکرار ناموفق آزمایش توپ گلف و حرف گرشمن رسانه‌ی علمی ۳ The power of magical thinking: Why superstitions are hard to shake (ScienceDaily, 2015, on Jane L. Risen, Psychological Review 2016) پیراهنی که روز بازی شسته نمی‌شه، دونستن و ول کردن دو کار جدان — پیراهن خوش‌شانس و نامه‌ی زنجیره‌ای، کوتاه‌آمدن رسانه‌ی علمی ۴ Better Safe Than Sorry: Why We Believe in Tempting Fate (Matthew Hutson, Scientific American, 2012) دونستن و ول کردن دو کار جدان — وسوسه کردن بخت، آزمایش بلیت بخت‌آزمایی و پزشک‌های دستیار رسانه‌ی علمی ۵ Why Superstition Works (Joseph T. Hallinan, Discover Magazine, 2014) وقتی نتیجه دست خودت نیست — ماهیگیرهای تروبریاند، بیسبال و زنان صفد رسانه‌ی علمی ۶ The Differential Effects of Good Luck Belief on Cognitive Performance in Boys and Girls (L. Kostovičová, Europe's Journal of Psychology, 2019) وقتی نتیجه دست خودت نیست — آزمایش توپ گلف خوش‌شانس و تکرارهای ناموفقش پژوهش داوری‌شده ۷ Confirmation Bias: A Ubiquitous Phenomenon in Many Guises (Raymond S. Nickerson, Review of General Psychology, 1998) دونستن و ول کردن دو کار جدان — نوشته‌ی فرانسیس بیکن درباره‌ی ذهنی که فقط جور دراومدن‌ها رو نگه می‌داره پژوهش داوری‌شده