شیمی الکتروشیمی
بر پایه‌ی ۶ منبع علمی

چرا باتری موبایل بعد از دو سال خراب می‌شه؟

یه موبایل با درِ پشتیِ برداشته که باتری داخلش پیداست، و برش بزرگ‌شده‌ی همون باتری که یون‌های لیتیوم رو در حال رفت‌وبرگشت بین دو سرش نشون می‌ده، با یه لایه‌ی نازک روی سمت گرافیتی که بعضی از یون‌ها توش گیر افتادن.
۴ دقیقه کاوش آخرین به‌روزرسانی: ۲۵ آبان ۱۴۰۵
مفهوم‌های این کاوش یون لیتیوم گرافیت چرخه‌ی شارژ
این کاوش را چطور دوست داری دنبال کنی؟ ۴ ارائه‌ی دیگر در راه‌اند
روخوانی نوشتار هنوز آماده نیست
به‌زودی

پاسخ کوتاه باتری موبایلت یه‌دفعه خراب نمی‌شه؛ از روز اول کم‌کم پیر می‌شه. برقش رو یون‌های لیتیوم می‌سازن که بین دو سر باتری رفت‌وبرگشت می‌کنن. مایع داخل باتری کنار سمت گرافیتی کم‌کم تجزیه می‌شه و یه لایه‌ی نازک می‌سازه که بعضی از این یون‌ها رو برای همیشه زندانی می‌کنه. ترک‌های ریز داخل باتری هم یون‌های بیشتری رو گیر می‌اندازن، و گرما و پر موندن باتری این پیری رو تندتر می‌کنن. بعد از چند صد بار شارژ کامل، باتری زود خالی می‌شه و گاهی گوشی وسط کار خاموش می‌شه.

چرخه‌هایی که باتری براشون طراحی شده ۵۰۰ چرخه باتری خیلی از آیفون‌ها طوری طراحی شده که بعد از این تعداد چرخه هنوز ۸۰ درصد ظرفیت اولش رو داشته باشه. اگه روزی یه چرخه مصرف کنی، این تعداد چرخه کمتر از دو سال طول می‌کشه.

باتری پیر می‌شه، یه‌شبه خراب نمی‌شه

گوشی‌ای که روز اول تا شب شارژ داشت، دو سال بعد زودتر به شارژر احتیاج پیدا می‌کنه، بی‌این‌که قطعه‌ای ازش شکسته باشه. اپل می‌گه هر باتری شارژی یه قطعه‌ی مصرفیه و با پیر شدن شیمیایی کم‌کم کارایی‌اش رو از دست می‌ده. این پیری فقط به گذشت زمان بستگی نداره و به تعداد دفعه‌های شارژ و نوع نگه‌داری هم بستگی داره. اپل این پیری رو با چرخه‌ی شارژ می‌شمره.

پیری یه نشونه‌ی دیگه هم داره که شبیه خرابیه. باتری پیر ممکنه نتونه برقی رو که گوشی توی یه لحظه‌ی پرمصرف لازم داره برسونه، و اون‌وقت گوشی برای محافظت از خودش خاموش می‌شه. این خاموشی ناگهانی بیشتر وقتی پیش میاد که شارژ کم مونده یا هوا سرده.

یک واژه چرخه‌ی شارژ (charge cycle) یه چرخه یعنی روی‌هم‌رفته به اندازه‌ی کل ظرفیت باتری برق مصرف شده باشه. اگه دو بار نصف باتری رو مصرف کنی، اون هم یه چرخه حساب می‌شه.

لیتیومی که زندانی می‌شه

حالا ببین داخل باتری چه خبره. یون‌های لیتیوم موقع شارژ شدن و خالی شدن بین دو سر باتری رفت‌وبرگشت می‌کنن، و ظرفیت باتری مستقیم به تعداد همین یون‌ها بستگی داره. هر یون لیتیومی که جایی گیر بیفته و از این رفت‌وبرگشت بیرون بمونه، ظرفیت باتری رو کمی پایین میاره.

یه سر باتری از گرافیت ساخته شده. مایع داخل باتری کنار گرافیتِ شارژشده پایدار نمی‌مونه؛ کمی ازش تجزیه می‌شه و روی سطح گرافیت یه لایه‌ی نازک جامد می‌سازه. به‌ازای هر ذره‌ای از این مایع که این‌طور تجزیه می‌شه، یه یون لیتیوم توی این لایه زندانی می‌شه.

این لایه هم از باتری محافظت می‌کنه، هم بهش ضرر می‌زنه. هرچی کلفت‌تر بشه، جلوی تجزیه‌ی بیشتر مایع رو بیشتر می‌گیره و خودش آهسته‌تر رشد می‌کنه، ولی رشدش هیچ‌وقت کامل متوقف نمی‌شه. همین رشد همیشگی یون‌های بیشتری رو گیر می‌اندازه و راه رد شدن یون‌ها رو هم سخت‌تر می‌کنه؛ برای همینه که باتری پیر توی لحظه‌ی پرمصرف نمی‌تونه برق کافی برسونه.

یه باتری در سه لحظه از عمرش. روی سمت گرافیتی یه لایه‌ی نازک جامد هی کلفت‌تر می‌شه و هر بار چند یون لیتیوم رو برای همیشه توی خودش نگه می‌داره، برای همین یون‌هایی که بین دو سر باتری رفت‌وبرگشت می‌کنن کم‌کم کمتر می‌شن. لایه هیچ‌وقت از رشد نمی‌ایسته، فقط آهسته‌تر کلفت می‌شه.

گرما، پر موندن و ترک‌های ریز

باتری حتی وقتی بی‌استفاده توی کشو افتاده هم پیر می‌شه، و گرما و پر بودن باتری این پیری رو تندتر می‌کنن. یه برآورد برای یه سال نگه‌داری توی دمای معمولی اتاق اینه که باتری پرِ پر حدود یک‌پنجم ظرفیتش رو از دست می‌ده، ولی باتری‌ای که کمتر از نصفش پره فقط کمی از ظرفیتش رو از دست می‌ده. توی گرمای چهل درجه، هر دو باتری خیلی بیشتر افت می‌کنن.

ذره‌های داخل باتری هم با هر بار پر و خالی شدن کمی باد می‌کنن و جمع می‌شن، و این فشار توشون ترک می‌اندازه. روی سطح تازه‌ی هر ترک همون لایه‌ی نازک رشد می‌کنه و یون‌های بیشتری رو گیر می‌اندازه. تکه‌ای هم که کامل بشکنه و جدا بشه، دیگه توی کار باتری نقشی نداره.

توی سرما یا موقع شارژ خیلی سریع، بخشی از لیتیوم به‌جای این‌که وارد گرافیت بشه، به شکل فلز روی سطحش می‌شینه، و بخشی از این لیتیوم برای همیشه از کار می‌افته.

کاری که از دست تو برمیاد

«شارژ بهینه»ی آیفون عادت شارژ کردن صاحبش رو یاد می‌گیره. وقتی پیش‌بینی کنه گوشی مدت زیادی به شارژر وصل می‌مونه، شارژ رو قبل از پر شدن کامل نگه می‌داره تا گوشی زمان کمتری رو پرِ پر بگذرونه.

اپل دو توصیه‌ی دیگه هم داره: گوشی رو مدت طولانی توی گرما یا آفتاب مستقیم نذار، و اگه قراره مدتی کنارش بذاری، نیمه‌پر نگهش دار. این کارها رشد لایه‌ی روی گرافیت رو متوقف نمی‌کنن و فقط کندترش می‌کنن. این‌که دقیقاً چطور شارژ کنی تا باتری بیشترین عمر رو بکنه، خودش یه داستان جداست.

باتری موبایل یه‌شبه خراب نمی‌شه. یون‌های لیتیومی که برقش رو می‌سازن کم‌کم توی یه لایه‌ی نازک و توی ترک‌های ریز زندانی می‌شن، و گرما و پر موندن باتری این زندانی شدن رو تندتر می‌کنن.

چرا این پرسش مهم است خاموش شدن ناگهانی یه گوشی دوساله لزوماً به این معنی نیست که گوشی خراب شده؛ ممکنه فقط باتری‌اش پیر شده باشه. وقتی بدونی گرما و پرِ پر موندن این پیری رو تندتر می‌کنن، خودت می‌تونی انتخاب کنی گوشی‌ات رو کجا بذاری و چطور شارژش کنی.

این پاسخ از کجا آمده

هر چیزی که بالا خواندی از این ۶ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.

۶ منبع
۱ iPhone battery and performance — Apple Support بخش اول و چهارم — باتری قطعه‌ی مصرفی، چرخه‌ی شارژ و ظرفیت طراحی‌شده، خاموشی ناگهانی، توصیه‌های نگه‌داری نهاد رسمی ۲ About Charge Limit and Optimized Battery Charging on iPhone — Apple Support بخش چهارم — شارژ بهینه نهاد رسمی ۳ O'Kane et al. (2022), Lithium-ion battery degradation: how to model it — Physical Chemistry Chemical Physics, Imperial College London بخش دوم و سوم — لیتیوم گیرافتاده، لایه‌ی روی گرافیت، ترک خوردن ذره‌ها، نشستن لیتیوم فلزی پژوهش داوری‌شده ۴ Chemical causes of battery 'capacity fade' identified — Argonne National Laboratory (2017) بخش دوم — ظرفیت و لیتیوم گیرافتاده، تجزیه‌ی مایع روی گرافیت نهاد رسمی ۵ Ali et al. (2023), Assessment of the calendar aging of lithium-ion batteries for a long-term space missions — Frontiers in Energy Research بخش دوم و سوم — رشد لایه، پیری بدون استفاده، اثر دما و میزان پر بودن پژوهش داوری‌شده ۶ BU-808: How to Prolong Lithium-based Batteries — Battery University بخش سوم — برآورد افت ظرفیت در یک سال نگه‌داری رسانه‌ی علمی