سیاره زمین اکوسیستم‌ها
بر پایه‌ی ۷ منبع علمی

اکسیژن دنیا واقعاً از کجا میاد؟

دریای آفتابی که نصفش بالای آب و نصفش زیر آب دیده می‌شه، و زیر آب پر از جاندارهای ریز شناور و باکتری‌های گرد کوچیکه که بزرگ‌شده نشون داده شدن و حباب‌های ریز اکسیژن، که روی هر کدوم O₂ نوشته شده، ازشون به سمت سطح آب بالا می‌ره
4 دقیقه کاوش آخرین به‌روزرسانی: ۲۵ آبان ۱۴۰۵
مفهوم‌های این کاوش فتوسنتز پلانکتون پروکلروکوکوس
این کاوش را چطور دوست داری دنبال کنی؟ ۴ ارائه‌ی دیگر در راه‌اند
روخوانی نوشتار هنوز آماده نیست
به‌زودی

پاسخ کوتاه تقریباً همه‌ی اکسیژن هوا رو فتوسنتز ساخته، یعنی کاری که گیاه‌ها و جاندارهای ریز دریا می‌کنن، و این اکسیژن از شکستن آب بیرون میاد. ولی کارخونه‌ی اصلی جنگل‌ها نیستن، چون جنگل تقریباً همه‌ی اکسیژنی رو که می‌سازه خودش مصرف می‌کنه. دست‌کم نصف اکسیژنی که روی زمین ساخته می‌شه کار پلانکتون‌های دریاست، و کوچیک‌ترین جانداری که فتوسنتز می‌کنه به‌تنهایی از همه‌ی جنگل‌های بارونی دنیا بیشتر اکسیژن می‌سازه. با این حال، فتوسنتز امروز بیشتر اکسیژنی رو که نفس می‌کشی نساخته؛ این اکسیژن صدها میلیون سال توی هوا جمع شده.

جنگلی که اکسیژنش رو خودش مصرف می‌کنه

یه درخت توی جنگل آمازون رو در نظر بگیر. روزها زیر نور خورشید اکسیژن می‌سازه. ولی کمی بیشتر از نصف همون اکسیژن رو خودش مصرف می‌کنه و بیشتر این مصرف شب‌ها اتفاق می‌افته. بقیه‌اش رو میکروب‌ها و حشره‌هایی مصرف می‌کنن که برگ و چوب مرده رو تجزیه می‌کنن.

حالا ببین سرجمع چی می‌مونه. اکسیژنی که آمازون خالص به هوا اضافه می‌کنه نزدیک صفره، و تقریباً هر جنگل دیگه‌ای هم همین‌طوره. اون حرف معروف که آمازون یک‌پنجم اکسیژن دنیا رو می‌سازه هم بیش از حد بزرگه. پژوهشگرها سهم آمازون رو از کل اکسیژنی که فتوسنتز روی زمین می‌سازه کمتر از یک‌دهم تخمین می‌زنن. اون یک‌پنجم احتمالاً سهم آمازون از فتوسنتز خشکی‌ها بوده که بعد اشتباهی به کل اکسیژن هوا نسبت داده شده.

پس اگه جنگل‌ها کارخونه‌ی اصلی اکسیژن نیستن، باید کارخونه رو جای دیگه‌ای پیدا کرد.

جنگل روزها اکسیژن زیادی می‌سازه، ولی کمی بیشتر از نصفش رو خود درخت‌ها، بیشتر شب‌ها، مصرف می‌کنن و بقیه رو میکروب‌ها و حشره‌هایی که برگ و چوب مرده رو تجزیه می‌کنن. برای همین اکسیژنی که جنگلی مثل آمازون خالص به هوا اضافه می‌کنه نزدیک صفره.
سهم پروکلروکوکوس از اکسیژن جاندارهای زمین تا ۲۰٪ به گفته‌ی پژوهشگرهای ام‌آی‌تی، از هر پنج نفسی که می‌کشی، اکسیژن یکیش رو این باکتری ساخته.

کارخونه‌ای که زیر آب کار می‌کنه

جای اون کارخونه توی دریاست. دست‌کم نصف اکسیژنی که روی زمین ساخته می‌شه از اقیانوس میاد. سازنده‌هاش جاندارهای خیلی ریزی هستن که توی آب شناورن و بهشون پلانکتون می‌گن: گیاه‌ها و جلبک‌های ریز و بعضی باکتری‌ها.

بین این‌ها یکی هست که از همه کوچیک‌تره. اسمش پروکلروکوکوسه و کوچیک‌ترین جانداریه که روی زمین فتوسنتز می‌کنه. به تخمین سازمان ملی اقیانوس و جو آمریکا، این باکتری تا یک‌پنجم کل اکسیژنی رو که جاندارهای زمین می‌سازن تولید می‌کنه، یعنی بیشتر از همه‌ی جنگل‌های بارونی دنیا روی هم.

این باکتری شاید پرشمارترین گونه‌ی زمین باشه، ولی دانشمندها تا سال ۱۹۸۸ اصلاً نمی‌دونستن وجود داره.

دست‌کم نصف اکسیژنی که جاندارهای زمین می‌سازن توی دریا ساخته می‌شه. همه‌ی میله‌ها با یه مقیاس کشیده شدن: یه باکتری ریز دریایی، پروکلروکوکوس، به‌تنهایی از همه‌ی جنگل‌های بارونی دنیا روی هم بیشتر اکسیژن می‌سازه، و سهم آمازون کمتر از یک‌دهمه. این‌ها سهم ساختنه، نه اکسیژنی که آخرش به هوا اضافه می‌شه.
یک واژه پلانکتون (Plankton) جاندارهای ریزی که توی آب شناورن. بعضی‌هاشون، مثل جلبک‌های ریز و بعضی باکتری‌ها، فتوسنتز می‌کنن.

اکسیژنی که از دل آب بیرون میاد

حالا ببین این اکسیژن دقیقاً از کجای کار درمیاد. جاندار فتوسنتزکننده دو چیز برمی‌داره، آب و دی‌اکسید کربن، و هر دوتاشون اکسیژن دارن. پس اکسیژنی که آزاد می‌شه می‌تونه از هر کدومشون اومده باشه.

بیش از هشتاد سال پیش، پژوهشگری به اسم روبن و همکارانش این رو آزمایش کردن. توی آزمایششون آبی به کار بردن که اکسیژنش نشونه‌گذاری شده بود تا بشه ردش رو گرفت. بعد اکسیژنی رو که فتوسنتز آزاد کرد بررسی کردن و دیدن ترکیبش دقیقاً همون ترکیب اکسیژن آبه.

یعنی فتوسنتز آب رو می‌شکنه و اکسیژنش رو آزاد می‌کنه، و اکسیژنی که بیرون میاد از دی‌اکسید کربن نیست. هر نفسی که می‌کشی، اکسیژنش یه روزی بخشی از آب بوده.

یک واژه فتوسنتز (Photosynthesis) کاری که گیاه‌ها، جلبک‌ها و بعضی باکتری‌ها می‌کنن: از آب و دی‌اکسید کربن ماده‌ی زنده می‌سازن و اکسیژن آزاد می‌کنن.

اکسیژنی که الان نفس می‌کشی قدیمیه

جاندارهای دریا هم تقریباً به همون اندازه که اکسیژن می‌سازن، با نفس کشیدن و تجزیه‌ی جاندارهای مرده مصرفش می‌کنن. پس فتوسنتز امروز بیشتر اکسیژن هوا رو نساخته.

اکسیژن هوا صدها میلیون سال جمع شده. هر بار فقط یه سهم خیلی کوچیک از ماده‌ای که فتوسنتز ساخته، پیش از این‌که تجزیه بشه، زیر خاک و رسوب دفن می‌شه و اکسیژنش توی هوا می‌مونه. مقدار اکسیژن هوا رو هم کارهای کند زمین توی زمان‌های طولانی تعیین می‌کنن، نه فتوسنتز امسال. سوزوندن نفت و گاز و زغال‌سنگ این مقدار رو داره کم می‌کنه، ولی تغییرش کوچیک‌تر از اونه که روی سلامت آدم اثر بذاره.

اولین اکسیژن زمین رو هم باکتری‌های فتوسنتزکننده‌ی اقیانوس‌های اولیه ساختن. این اکسیژن اول با آهنی که توی آب دریا حل شده بود ترکیب شد و لایه‌های سنگ آهنی ساخت. امروز توی این لایه‌ها حدود بیست برابر اکسیژن الان هوا قفل شده. هوای خود زمین بیش از دو میلیارد سال پیش اکسیژن‌دار شد، و اکسیژنش از همون اول توی دریا ساخته می‌شد.

اکسیژن رو فتوسنتز از شکستن آب می‌سازه و دست‌کم نصفش کار پلانکتون‌های دریاست، نه جنگل‌ها. ولی بیشتر اکسیژنی که نفس می‌کشی صدها میلیون سال توی هوا جمع شده.

چرا این پرسش مهم است دفعه‌ی بعد که به دریا نگاه می‌کنی، می‌دونی دست‌کم نصف اکسیژنی که روی زمین ساخته می‌شه توی آب ساخته می‌شه. و وقتی بشنوی آمازون ریه‌ی زمینه، می‌دونی جنگل تقریباً همه‌ی اکسیژنش رو خودش مصرف می‌کنه و سازنده‌ی پرکارتر جانداریه که تا همین چند دهه پیش کسی نمی‌شناختش.

این پاسخ از کجا آمده

هر چیزی که بالا خواندی از این ۷ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.

۷ منبع
۱ How much oxygen comes from the ocean? (NOAA Ocean Service) بخش دوم و چهارم — سهم اقیانوس و پلانکتون، سهم پروکلروکوکوس، مصرف اکسیژن در دریا و جمع شدن اکسیژن هوا نهاد رسمی ۲ Why the Amazon doesn't really produce 20% of the world's oxygen (National Geographic) بخش اول و چهارم — سهم واقعی آمازون، مصرف اکسیژن در خود جنگل و جمع شدن اکسیژن هوا در زمان طولانی رسانه‌ی علمی ۳ Rainforests are not the lungs of our planet (University of Oxford, Nature Research Stories) بخش اول و چهارم — سهم خالص نزدیک صفر جنگل‌ها و نقش فرایندهای زمین‌شناسی نهاد رسمی ۴ The Most Abundant Species on Earth (MIT) بخش دوم — پروکلروکوکوس، یک از هر پنج نفس و ناشناخته ماندنش تا ۱۹۸۸ نهاد رسمی ۵ The iron record of Earth's oxygen (Science News, Sid Perkins, 2009) بخش چهارم — نخستین اکسیژن زمین، لایه‌های سنگ آهنی و اکسیژن‌دار شدن هوا رسانه‌ی علمی ۶ Scripps O2 Program, Frequently Asked Questions (Scripps Institution of Oceanography, UC San Diego) بخش چهارم — کاهش کوچک اکسیژن هوا با سوزاندن سوخت‌های فسیلی نهاد رسمی ۷ Discovering the Secrets of Photosynthesis (Kimball's Biology Pages) بخش سوم — آزمایش روبن و همکاران (۱۹۴۱) که نشان داد اکسیژن فتوسنتز از آب می‌آید رسانه‌ی علمی