اکسیژن دنیا واقعاً از کجا میاد؟
پاسخ کوتاه تقریباً همهی اکسیژن هوا رو فتوسنتز ساخته، یعنی کاری که گیاهها و جاندارهای ریز دریا میکنن، و این اکسیژن از شکستن آب بیرون میاد. ولی کارخونهی اصلی جنگلها نیستن، چون جنگل تقریباً همهی اکسیژنی رو که میسازه خودش مصرف میکنه. دستکم نصف اکسیژنی که روی زمین ساخته میشه کار پلانکتونهای دریاست، و کوچیکترین جانداری که فتوسنتز میکنه بهتنهایی از همهی جنگلهای بارونی دنیا بیشتر اکسیژن میسازه. با این حال، فتوسنتز امروز بیشتر اکسیژنی رو که نفس میکشی نساخته؛ این اکسیژن صدها میلیون سال توی هوا جمع شده.
جنگلی که اکسیژنش رو خودش مصرف میکنه
یه درخت توی جنگل آمازون رو در نظر بگیر. روزها زیر نور خورشید اکسیژن میسازه. ولی کمی بیشتر از نصف همون اکسیژن رو خودش مصرف میکنه و بیشتر این مصرف شبها اتفاق میافته. بقیهاش رو میکروبها و حشرههایی مصرف میکنن که برگ و چوب مرده رو تجزیه میکنن.
حالا ببین سرجمع چی میمونه. اکسیژنی که آمازون خالص به هوا اضافه میکنه نزدیک صفره، و تقریباً هر جنگل دیگهای هم همینطوره. اون حرف معروف که آمازون یکپنجم اکسیژن دنیا رو میسازه هم بیش از حد بزرگه. پژوهشگرها سهم آمازون رو از کل اکسیژنی که فتوسنتز روی زمین میسازه کمتر از یکدهم تخمین میزنن. اون یکپنجم احتمالاً سهم آمازون از فتوسنتز خشکیها بوده که بعد اشتباهی به کل اکسیژن هوا نسبت داده شده.
پس اگه جنگلها کارخونهی اصلی اکسیژن نیستن، باید کارخونه رو جای دیگهای پیدا کرد.
کارخونهای که زیر آب کار میکنه
جای اون کارخونه توی دریاست. دستکم نصف اکسیژنی که روی زمین ساخته میشه از اقیانوس میاد. سازندههاش جاندارهای خیلی ریزی هستن که توی آب شناورن و بهشون پلانکتون میگن: گیاهها و جلبکهای ریز و بعضی باکتریها.
بین اینها یکی هست که از همه کوچیکتره. اسمش پروکلروکوکوسه و کوچیکترین جانداریه که روی زمین فتوسنتز میکنه. به تخمین سازمان ملی اقیانوس و جو آمریکا، این باکتری تا یکپنجم کل اکسیژنی رو که جاندارهای زمین میسازن تولید میکنه، یعنی بیشتر از همهی جنگلهای بارونی دنیا روی هم.
این باکتری شاید پرشمارترین گونهی زمین باشه، ولی دانشمندها تا سال ۱۹۸۸ اصلاً نمیدونستن وجود داره.
اکسیژنی که از دل آب بیرون میاد
حالا ببین این اکسیژن دقیقاً از کجای کار درمیاد. جاندار فتوسنتزکننده دو چیز برمیداره، آب و دیاکسید کربن، و هر دوتاشون اکسیژن دارن. پس اکسیژنی که آزاد میشه میتونه از هر کدومشون اومده باشه.
بیش از هشتاد سال پیش، پژوهشگری به اسم روبن و همکارانش این رو آزمایش کردن. توی آزمایششون آبی به کار بردن که اکسیژنش نشونهگذاری شده بود تا بشه ردش رو گرفت. بعد اکسیژنی رو که فتوسنتز آزاد کرد بررسی کردن و دیدن ترکیبش دقیقاً همون ترکیب اکسیژن آبه.
یعنی فتوسنتز آب رو میشکنه و اکسیژنش رو آزاد میکنه، و اکسیژنی که بیرون میاد از دیاکسید کربن نیست. هر نفسی که میکشی، اکسیژنش یه روزی بخشی از آب بوده.
اکسیژنی که الان نفس میکشی قدیمیه
جاندارهای دریا هم تقریباً به همون اندازه که اکسیژن میسازن، با نفس کشیدن و تجزیهی جاندارهای مرده مصرفش میکنن. پس فتوسنتز امروز بیشتر اکسیژن هوا رو نساخته.
اکسیژن هوا صدها میلیون سال جمع شده. هر بار فقط یه سهم خیلی کوچیک از مادهای که فتوسنتز ساخته، پیش از اینکه تجزیه بشه، زیر خاک و رسوب دفن میشه و اکسیژنش توی هوا میمونه. مقدار اکسیژن هوا رو هم کارهای کند زمین توی زمانهای طولانی تعیین میکنن، نه فتوسنتز امسال. سوزوندن نفت و گاز و زغالسنگ این مقدار رو داره کم میکنه، ولی تغییرش کوچیکتر از اونه که روی سلامت آدم اثر بذاره.
اولین اکسیژن زمین رو هم باکتریهای فتوسنتزکنندهی اقیانوسهای اولیه ساختن. این اکسیژن اول با آهنی که توی آب دریا حل شده بود ترکیب شد و لایههای سنگ آهنی ساخت. امروز توی این لایهها حدود بیست برابر اکسیژن الان هوا قفل شده. هوای خود زمین بیش از دو میلیارد سال پیش اکسیژندار شد، و اکسیژنش از همون اول توی دریا ساخته میشد.
اکسیژن رو فتوسنتز از شکستن آب میسازه و دستکم نصفش کار پلانکتونهای دریاست، نه جنگلها. ولی بیشتر اکسیژنی که نفس میکشی صدها میلیون سال توی هوا جمع شده.
این پاسخ از کجا آمده
هر چیزی که بالا خواندی از این ۷ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینکها همینجاست.