کیهان جهان‌های موازی
بر پایه‌ی ۶ منبع علمی

ادعای «جهان‌های موازی» از کجای فیزیک درآمده؟

جهان ما به شکل یه حباب روشن، کنار حباب‌های زیاد دیگه‌ای که توی یه فضای تاریک و بی‌انتها شناورن
3 دقیقه کاوش آخرین به‌روزرسانی: ۲۵ آبان ۱۴۰۵
مفهوم‌های این کاوش فیزیک کوانتوم جهان‌های بسیار تورم کیهانی
این کاوش را چطور دوست داری دنبال کنی؟ ۴ ارائه‌ی دیگر در راه‌اند
روخوانی نوشتار هنوز آماده نیست
به‌زودی

پاسخ کوتاه «جهان‌های موازی» خیالی نیست که فیلم‌ها ساخته باشن و یه نظریه‌ی تنها هم نیست. چند نظریه‌ی جدا توی فیزیک، هر کدوم از راه خودش، به جهان‌های دیگه می‌رسن. توی فیزیک کوانتوم، با هر اندازه‌گیری واقعیت شاخه‌شاخه می‌شه. توی تورم کیهانی، بزرگ شدن جهان یه جا متوقف می‌شه و جاهای دیگه جهان‌های حبابی تازه می‌سازه. توی یه فضای بی‌پایان هم هر چیدمانی از ماده یه جایی تکرار می‌شه. هیچ‌کدوم از این راه‌ها هنوز اثبات نشده.

یه اسم، چند راه جدا

اسم «جهان‌های موازی» رو احتمالاً از فیلم‌ها شنیدی: یه جهان دیگه که توش یه نسخه‌ی دیگه از تو داره زندگی می‌کنه. ولی این اسم از وسط خود فیزیک دراومده، و فقط از یه جا هم نیومده.

کیهان‌شناسی به اسم مکس تگمارک نشون داده که چند نظریه‌ی جدا توی فیزیک هر کدوم از راه خودش به جهان‌های دیگه رسیدن. تگمارک این جهان‌ها رو توی چهار سطح دسته‌بندی کرده. اینجا سه تا از این راه‌ها رو یکی‌یکی باز می‌کنیم.

سال رساله‌ی اورت ۱۹۵۷ سالی که اورت ایده‌ی شاخه‌شاخه شدن واقعیت رو توی رساله‌ی دکتری‌اش نوشت.

واقعیتی که شاخه‌شاخه می‌شه

فیزیک کوانتوم قوانین دنیای ذره‌های خیلی ریز رو توضیح می‌ده. توی این دنیا، تا وقتی یه ذره رو اندازه نگرفتی، چند نتیجه براش ممکنه. وقتی اندازه‌اش می‌گیری، فقط یکی از اون نتیجه‌ها می‌مونه. بقیه‌ی نتیجه‌ها کجا می‌رن؟

هیو اورت، دانشجوی دکتری دانشگاه پرینستون، جواب داد که هیچ نتیجه‌ای از بین نمی‌ره. به گفته‌ی اون، معادله‌های کوانتوم برای خود کسی که اندازه می‌گیره هم درستن. با هر اندازه‌گیری واقعیت شاخه‌شاخه می‌شه و توی هر شاخه یه نسخه از تو یکی از نتیجه‌ها رو می‌بینه. شاخه‌ها روی هم اثری ندارن و هیچ‌کدوم واقعی‌تر از بقیه نیست. حتی گربه‌ی معروف شرودینگر، که توی یه جعبه‌ی بسته‌ست، پیش از باز شدن در جعبه دو شاخه می‌شه: توی یه جهان زنده‌ست و توی یه جهان دیگه مرده.

فیزیک‌دان‌های کپنهاگ اسم این ایده رو گذاشتن «الهیات». اورت رفت سراغ کار پژوهشی توی پنتاگون و دیگه به فیزیک نظری برنگشت. توی دهه‌ی هفتاد میلادی، برایس دویت ایده رو دوباره زنده کرد و اسم «جهان‌های بسیار» جا افتاد.

یه آزمایش با دو نتیجه‌ی ممکن، از دو نگاه. توی تصویر معمول، با اندازه‌گیری فقط یکی از نتیجه‌ها می‌مونه. توی پیشنهاد اورت هیچ نتیجه‌ای از بین نمی‌ره: واقعیت شاخه‌شاخه می‌شه، توی هر شاخه یه نسخه از تو یکی از نتیجه‌ها رو می‌بینه، و با هر اندازه‌گیری تازه این شاخه‌ها باز هم تقسیم می‌شن.
یک واژه جهان‌های بسیار (Many-Worlds) تعبیری از فیزیک کوانتوم که می‌گه همه‌ی نتیجه‌های ممکن یه اندازه‌گیری رخ می‌دن و هر کدوم توی شاخه‌ی خودش می‌مونه.

حباب‌ها و فضای بی‌پایان

راه دوم از آلن گوث شروع می‌شه که سال ۱۹۸۰ پیشنهاد کرد جهان توی کسری از ثانیه‌ی اولش با سرعتی سرسام‌آور بزرگ شده، مثل بادکنکی که وقتی بادش می‌کنی چین‌هاش صاف می‌شن. اسم این ایده تورم کیهانیه.

گوث و آندره لینده و دیگران نتیجه گرفتن که این بزرگ شدن، وقتی شروع بشه، هیچ‌وقت کاملاً متوقف نمی‌شه. هر جا که متوقف بشه، یه جهان مثل جهان ما شکل می‌گیره، ولی جاهای دیگه بزرگ شدن ادامه پیدا می‌کنه و حباب‌های تازه می‌سازه. عددهای پایه‌ی طبیعت، مثل این‌که هر نیرو چقدر قویه، احتمالاً از یه حباب تا حباب دیگه فرق می‌کنن.

راه سوم از همه ساده‌تره. اگه فضا بی‌پایان باشه و همه‌جاش تقریباً یکنواخت ماده داشته باشه، اون طرف بخشی که ما می‌بینیم بی‌نهایت منطقه‌ی دیگه هست. ماده فقط به تعداد محدودی شکل می‌تونه کنار هم چیده بشه، پس این چیدمان‌ها یه جایی تکرار می‌شن، حتی چیدمانی که خود تو رو ساخته. فاصله‌ی نزدیک‌ترین نسخه‌ی عین تو، به برآورد تقریبی تگمارک، عددیه به متر که بعد از یک، صد میلیارد میلیارد میلیارد تا صفر داره.

بزرگ شدن خیلی سریع جهان، هر جا که متوقف بشه، یه جهان حبابی مثل جهان ما می‌سازه. ولی فضای بین حباب‌ها تندتر از خودشون بزرگ می‌شه، برای همین هم حباب‌ها هی بیشتر می‌شن هم فضایی که هنوز داره بزرگ می‌شه، و این کار هیچ‌وقت کاملاً تموم نمی‌شه.
یک واژه تورم کیهانی (Cosmic Inflation) بزرگ شدن خیلی سریع جهان توی کسری از ثانیه‌ی اولش، که آلن گوث پیشنهادش کرد.

جدی، ولی هنوز اثبات‌نشده

یه دلیلی که فیزیک‌دان‌ها این ایده‌ها رو جدی می‌گیرن اینه که عددهای پایه‌ی طبیعت به‌طرز عجیبی برای حیات مناسبن. اگه بی‌شمار جهان با عددهای مختلف وجود داشته باشه، عجیب نیست که ما توی یکی از معدود جهان‌های مناسب باشیم.

ولی این جهان‌ها دیده نمی‌شن. به گفته‌ی کیهان‌شناس جورج الیس، نور جهان‌های حبابی از شروع جهان تا امروز وقت کافی نداشته که به ما برسه. دیدن رد شاخه‌های اورت هم به آزمایش‌هایی نیاز داره که فراتر از فناوری امروزه. پژوهشگرها توی کم‌سوترین نور آسمون دنبال جای برخورد یه حباب دیگه با جهان ما گشتن و چهار منطقه‌ی نامزد پیدا کردن، ولی هیچ‌کدوم تأیید نشد.

دانسته‌ها فعلاً همین‌جا تموم می‌شن. الیس می‌گه جهان‌های موازی ممکنه وجود داشته باشن و ممکنه وجود نداشته باشن. پل اشتاینهارت، که خودش از سازنده‌های همین ایده‌ی حباب‌ها بود، این ایده رو آزمون‌ناپذیر می‌دونه. جهان‌های بسیار هم بین تعبیرهای کوانتوم رقیب جدی‌ایه، ولی هنوز خیلی از فیزیک‌دان‌ها قبولش ندارن.

جهان‌های موازی از سه جای فیزیک دراومدن: شاخه‌های کوانتوم، حباب‌های تورم کیهانی و تکرار چیدمان‌ها توی فضای بی‌پایان. فیزیک‌دان‌ها هر سه رو جدی می‌گیرن، ولی هیچ‌کدوم هنوز اثبات نشده.

چرا این پرسش مهم است دفعه‌ی بعد که شنیدی «علم ثابت کرده جهان‌های موازی وجود دارن»، می‌دونی این حرف از کدوم نظریه اومده و کجاش هنوز اثبات نشده. همین کمکت می‌کنه فیزیک واقعی رو از داستانی که اسمش رو قرض گرفته جدا کنی.

این پاسخ از کجا آمده

هر چیزی که بالا خواندی از این ۶ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.

۶ منبع
۱ Many-Worlds Interpretation of Quantum Mechanics (Stanford Encyclopedia of Philosophy) «واقعیتی که شاخه‌شاخه می‌شه» و «جدی، ولی هنوز اثبات‌نشده» — تعبیر جهان‌های بسیار، گربه‌ی شرودینگر و جایگاه امروزش نهاد رسمی ۲ Parallel Universes (Max Tegmark, in Science and Ultimate Reality, Cambridge University Press 2003) «یه اسم، چند راه جدا» و «حباب‌ها و فضای بی‌پایان» — سطح‌های تگمارک، تکرار چیدمان‌ها و فاصله‌ی نزدیک‌ترین نسخه‌ی عین تو پژوهش داوری‌شده ۳ Does the Multiverse Really Exist? (George F. R. Ellis, Scientific American, August 2011) «جدی، ولی هنوز اثبات‌نشده» — مناسب بودن طبیعت برای حیات، افق دید و اثبات‌نشده بودن رسانه‌ی علمی ۴ In a Multiverse, What Are the Odds? (Natalie Wolchover & Peter Byrne, Quanta Magazine, 2014) «حباب‌ها و فضای بی‌پایان» و «جدی، ولی هنوز اثبات‌نشده» — تورم کیهانی، تورم بی‌پایان، و نظر اشتاینهارت رسانه‌ی علمی ۵ Multiverse Collisions May Dot the Sky (Jennifer Ouellette, Quanta Magazine, 2014) «جدی، ولی هنوز اثبات‌نشده» — جست‌وجوی جای برخورد حباب‌ها در آسمان رسانه‌ی علمی ۶ The Many Worlds of Hugh Everett (Peter Byrne, Scientific American, 2007) «واقعیتی که شاخه‌شاخه می‌شه» — رساله‌ی اورت، واکنش کپنهاگ، پنتاگون و زنده شدن ایده با دویت رسانه‌ی علمی