ژنتیک اپی‌ژنتیک
بر پایه‌ی ۵ منبع علمی

آیا چیزی که برای ما اتفاق افتاده، به بچه‌هامون هم منتقل می‌شه؟

یه زن باردار از نیم‌رخ که جنینش توی شکمش پیداست و پایین شکمِ خودِ جنین چند تا تخمک گرد ریز هست که روی هر کدوم یه نقطه‌ی درخشان نشسته، کنار رشته‌ی DNA خودِ زن با نشانه‌های گرد درخشان؛ همون نشانه روی بازوی زن و روی بازوی جنین هم دیده می‌شه
4 دقیقه کاوش آخرین به‌روزرسانی: ۲۴ آبان ۱۴۰۵
مفهوم‌های این کاوش DNA اپی‌ژنوم وراثت فراژنتیکی
این کاوش را چطور دوست داری دنبال کنی؟ ۴ ارائه‌ی دیگر در راه‌اند
روخوانی نوشتار هنوز آماده نیست
به‌زودی

پاسخ کوتاه توی بعضی جانورها آره، ولی توی آدم‌ها هنوز کسی مطمئن نیست. تجربه‌ها می‌تونن نشانه‌های شیمیایی کوچیک روی DNA رو عوض کنن، ولی بیشتر این نشانه‌ها موقع ساخته شدن بچه دو بار پاک می‌شن. موش‌هایی که یاد گرفته بودن از یه بو بترسن، بچه‌ها و نوه‌هاشون هم به همون بو حساس‌تر بودن. توی آدم‌ها ردهایی پیدا شده، ولی چون ژن و خونه و عادت هم به بچه می‌رسه، هنوز نمی‌شه گفت این ردها از کدوم راه رسیدن.

اول باید مرز رو کشید

برات پیش اومده فکر کنی سختی‌هایی که پدربزرگ و مادربزرگت کشیدن به تو هم رسیده؟ ولی سؤال اصلی اینه که آیا اتفاقی که برای ما افتاده روی بدنمون ردی می‌ذاره که از راه تخمک یا اسپرم به بچه‌ای برسه که خودش اون اتفاق رو ندیده؟

برای این‌که بفهمیم چیزی واقعاً به ارث رسیده، باید ببینیم کی خودش در معرض اون اتفاق بوده. وقتی یه زن بارداره، هر چی بهش برسه هم‌زمان به سه نسل می‌رسه: به خودش، به جنینش، و به تخمک‌هایی که همون موقع توی بدن جنین دارن ساخته می‌شن و یه روز نوه‌اش از اون‌ها درست می‌شه.

پس رسیدن اثر به نوه هنوز ارث نیست، چون سلولی که نوه ازش درست شده خودش اون‌جا بوده. فقط وقتی اثر به نتیجه، یعنی نسل بعد از نوه، برسه، می‌شه گفت منتقل شده. برای پدر، که فقط اسپرمش در معرضه، مرز نوه‌ست.

اتفاقی که برای یه زن باردار می‌افته هم‌زمان به خودش، جنینش و تخمک‌های داخل بدن جنین می‌رسه؛ برای همین فقط اگه اثر به نتیجه برسه می‌شه گفت به ارث رسیده. برای پدر که فقط اسپرمش در معرضه، این مرز یه نسل بالاتره، یعنی نوه.

پاک‌کنی که دو بار رد می‌شه

روی DNA ما، کنار خود حروفش، نشانه‌های شیمیایی کوچیکی می‌شینن که به مجموعشون می‌گن اپی‌ژنوم. ولی توی پستاندارها، که ما هم جزوشونیم، بیشتر این نشانه‌ها دو بار پاک می‌شن: یه بار بعد از این‌که تخمک و اسپرم به هم می‌رسن، و یه بار دیگه وقتی تخمک یا اسپرم خود اون بچه توی بدنش ساخته می‌شه.

یعنی هر بچه تقریباً با یه صفحه‌ی پاک‌شده شروع می‌کنه، چون فقط چند نقطه‌ی کمیاب روی DNA از این پاک شدن جون سالم به در می‌برن. اگه قرار باشه تجربه‌ای از این راه به بچه‌ها برسه، بهترین جا برای این کار همین نقطه‌هاست.

بیشتر نشانه‌های شیمیایی روی DNA پدر و مادر دو بار پاک می‌شن: یه بار بعد از به هم رسیدن تخمک و اسپرم، یه بار وقتی تخمک یا اسپرم خود بچه توی بدنش ساخته می‌شه. فقط چند نقطه‌ی کمیاب از هر دو بار رد می‌شن.
یک واژه اپی‌ژنوم (Epigenome) مجموع همه‌ی نشانه‌های شیمیایی که روی DNA یه سلول می‌شینن، بدون این‌که خود حروف DNA رو عوض کنن.

توی جانورها، گاهی جواب آره‌ست

به رسیدن این نشانه‌ها به نسل‌های بعد می‌گن وراثت فراژنتیکی، و توی گیاه‌ها و کرم‌های ریز آزمایشگاهی رایجه.

پستاندارها ولی داستان سخت‌تری دارن. پژوهشگرهای دانشگاه اموری به یه دسته موش، قبل از این‌که بچه‌دار بشن، یاد دادن از بوی شکوفه‌ی گیلاس بترسن؛ هر بار این بو رو با یه شوک برقی ملایم همراه کردن. بچه‌ها و نوه‌های این موش‌ها هیچ‌وقت این آموزش رو ندیده بودن، ولی جلوی همین بو بیشتر از جا می‌پریدن.

شاید فکر کنی بچه‌ها ترس رو از رفتار پدر و مادرشون یاد گرفتن. ولی اثر توی بچه‌هایی هم دیده شد که با روش آزمایشگاهی به دنیا اومده بودن، و مادر آموزش‌دیده نمی‌تونست این حساسیت رو به بچه‌موش دیگه‌ای که بزرگ می‌کرد منتقل کنه. توی اسپرم پدرها هم نشانه‌های روی ژنی که موش با کمکش همین بو رو حس می‌کنه عوض شده بود، ولی خود پژوهشگرها می‌گن معلوم نیست همین تغییر برای توضیح اون حساسیت کافی باشه.

این راه همیشه هم باز نیست. توی یه نژاد موش که رنگ موی موش‌هاش به همین نشانه‌ها بستگی داره، اثر غذای مادر به نسل سوم نرسید و پشت همون مرزی که گفتیم ایستاد.

خاموش موندن یه ژن توی کرم‌ها بیش از ۲۰ نسل خاموش موندن یه ژن توی این کرم‌ها گاهی این‌قدر دوام آورده.

و توی آدم‌ها؟

توی آدم‌ها، تیم ریچل یهودا نشانه‌های روی ژنی مربوط به استرس رو توی بازمانده‌های هولوکاست و بچه‌هاشون اندازه گرفت. این نشانه‌ها توی بازمانده‌ها بیشتر از گروه مقایسه بود و توی بچه‌هاشون کمتر. خودشون هم نتونستن بگن این تفاوت از راه تخمک و اسپرم رسیده یا توی بارداری یا بعد از تولد شکل گرفته.

یه پژوهش توی سوئد هم سلامت نوه‌ها رو به فراوونی یا کمبود غذا توی بچگی پدربزرگ‌هاشون ربط داد، ولی یه بررسی بزرگ‌تر نتونست این اثر رو روی دیابت و بیماری قلبی دوباره پیدا کنه.

مشکل اینه که از پدر و مادر، ژن‌ها و خونه و عادت‌ها و فرهنگ خانواده هم به بچه می‌رسن و جدا کردن این راه‌ها از هم تقریباً ناممکنه. برای همین پژوهشگرهایی مثل ادیث هرد، آدریان برد و برنهارد هورستمکه شواهد انسانی رو هنوز قطعی نمی‌دونن. شاید این ما رو به یه پرسش دیگه برسونه: چیزی که هر نسل با یاد دادن به بچه‌هاش می‌رسونه، خودش یه جور ارث نیست؟

بیشتر نشانه‌های روی DNA موقع ساخته شدن بچه پاک می‌شن، ولی توی بعضی جانورها اثر تجربه به نسل‌های بعد رسیده. توی آدم‌ها هنوز کسی نمی‌دونه ردهایی که پیدا شده از کدوم راه اومدن.

چرا این پرسش مهم است زیاد می‌شنویم که سختی‌های نسل‌های قبل توی بدن ما نوشته شده. حالا می‌تونی ببینی آزمایش روی جانورها کجای این حرف رو پشتیبانی می‌کنه و کجاش توی آدم‌ها هنوز پرسشی بازه.

این پاسخ از کجا آمده

هر چیزی که بالا خواندی از این ۵ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.

۵ منبع
۱ Heard & Martienssen 2014, Transgenerational Epigenetic Inheritance: Myths and Mechanisms, Cell بخش اول تا چهارم — مرز سه نسل در بارداری، دو بار پاک شدن نشانه‌ها و نقطه‌های کمیابی که می‌مانند، گیاه‌ها و کرم‌ها، موش‌هایی که اثر غذای مادر در آن‌ها به نسل سوم نرسید، دشواری شواهد انسانی پژوهش داوری‌شده ۲ Mice can inherit learned sensitivity to a smell (Emory University, about Dias & Ressler 2014, Nature Neuroscience) بخش سوم — موش‌هایی که از بوی شکوفه‌ی گیلاس ترسیدند، بچه‌ها و نوه‌هایشان، لقاح آزمایشگاهی و مادرخوانده، نشانه‌ها در اسپرم پدر نهاد رسمی ۳ Yehuda et al. 2016, Holocaust Exposure Induced Intergenerational Effects on FKBP5 Methylation, Biological Psychiatry بخش چهارم — بازماندگان هولوکاست و فرزندانشان، نشانه‌ها در دو جهت مخالف، راه انتقال نامعلوم پژوهش داوری‌شده ۴ Bird 2024, Transgenerational epigenetic inheritance: a critical perspective, Frontiers in Epigenetics and Epigenomics بخش دوم و چهارم — دو بار پاک شدن نشانه‌ها، پژوهش هولوکاست، پژوهش سوئد و بررسی بزرگ‌تر، دشواری جدا کردن ژن و محیط و فرهنگ پژوهش داوری‌شده ۵ Horsthemke 2018, A critical view on transgenerational epigenetic inheritance in humans, Nature Communications بخش دوم و چهارم — نقطه‌های کمیابی که پاک نمی‌شوند، پژوهش سوئد و بررسی بزرگ‌تر، قطعی نبودن شواهد انسانی پژوهش داوری‌شده