چرا آدم‌ها اشتباه قضاوت می‌کنن؟
پاسخ کوتاه ذهن ما برای حدس زدن چیزهای نامطمئن، مثلاً این‌که یه اتفاق چقدر احتمال داره، حساب نمی‌کنه و به جاش از چند تا میان‌بُر ساده کمک می‌گیره. می‌سنجه یه چیز چقدر شبیه تصویر ذهنیشه، نمونه‌اش چقدر راحت یادش میاد، یا از اولین عددی که دیده شروع می‌کنه. این میان‌بُرها بیشتر وقت‌ها خوب جواب می‌دن، ولی گاهی ما رو به اشتباه‌هایی می‌رسونن که همیشه به یه سمت می‌رن، درست مثل خطای دید. عجیب‌تر این‌که اشتباه بقیه رو راحت‌تر از اشتباه خودمون می‌بینیم.
میان‌بُرهایی که ذهن می‌زنه
برات پیش اومده توی یه روز خیلی صاف به کوه نگاه کنی و حس کنی کوه همین نزدیکیه؟ ولی وقتی راه می‌افتی، می‌بینی خیلی دورتره. دلیلش اینه که مغز فاصله‌ی هر چیز رو تا حدی از روی وضوحش می‌سنجه. برای همین توی هوای مه‌آلود همه‌چیز دورتر به نظر میاد و توی هوای خیلی صاف نزدیک‌تر به نظر میاد. حتی اگه این قاعده رو بدونیم، کوهی که واضح دیده می‌شه باز هم نزدیک به نظر میاد.
قضاوت‌های ما درباره‌ی چیزهای نامطمئن هم همین‌طوری‌ان. ذهن به جای حساب کردن، با چند تا میان‌بُر محدود یه قضاوت ساده می‌سازه. آموس تورسکی و دنیل کانمن، دو پژوهشگری که این میان‌بُرها رو بررسی کردن، می‌گن در کل به دردمون می‌خورن، ولی گاهی ما رو به اشتباه‌هایی می‌رسونن که اتفاقی نیستن: همیشه به یه سمت می‌رن و می‌شه از قبل پیش‌بینیشون کرد.
وقتی یه نمونه بلندتر از آمار حرف می‌زنه
یکی از این میان‌بُرها شباهته. توی یه آزمایش چند تا توصیف کوتاه از آدم‌های یه گروه به شرکت‌کننده‌ها دادن. به یه دسته گفتن بیشتر آدم‌های این گروه مهندسن و بقیه وکیل، و به دسته‌ی دیگه برعکسش رو گفتن. هر دو دسته تقریباً همون احتمال رو گفتن که صاحب یه توصیف مهندسه. یعنی فقط سنجیدن توصیف چقدر شبیه تصویر ذهنی‌شون از یه مهندسه و ترکیب گروه رو کنار گذاشتن. وقتی هیچ توصیفی بهشون ندادن، درست جواب دادن، ولی با یه توصیف کاملاً بی‌ربط احتمال رو نصف‌نصف گفتن.
میان‌بُر دیگه اینه که ذهن احتمال یه چیز رو از روی این می‌سنجه که نمونه‌اش چقدر راحت یادش میاد. توی یه آزمایش فهرستی از اسم زن‌ها و مردهای مشهور خوندن و شنونده‌ها همیشه گروهی رو پرتعدادتر دونستن که اسم‌های مشهورتری داشت، نه گروهی که واقعاً بیشتر بود. برای همین دیدن یه ماشین چپ‌شده کنار جاده تا مدتی احتمال تصادف رو توی ذهنمون بیشتر می‌کنه.
عددی که بی‌دلیل توی ذهن می‌مونه
حالا فرض کن ازت بپرسن چند درصد کشورهای سازمان ملل آفریقایی‌ان. فکر می‌کنی عددی که یه لحظه قبل دیدی روی جوابت اثر داره؟ توی یه آزمایش جلوی چشم شرکت‌کننده‌ها یه گردونه‌ی بخت چرخوندن تا یه عدد تصادفی بیاد. گروهی که ۱۰ دیده بودن حدود یه‌چهارم گفتن و گروهی که ۶۵ دیده بودن نزدیک نصف رو گفتن. جایزه‌ی پولی برای جواب درست هم این اثر رو کم نکرد.
ذهن از عددی که جلوش گذاشتن شروع می‌کنه و ازش کم یا زیاد می‌کنه، ولی اون‌قدر که باید ازش دور نمی‌شه. به همین عدد می‌گن لنگر. این اشتباه‌ها از آرزو یا احساسات نمیان، و آدم‌هایی هم که آموزش جدی آماری دیده بودن وقتی شهودی قضاوت کردن، همین اشتباه‌ها رو کردن.
چرا اشتباه خودمون رو نمی‌بینیم
وقتی چیزی رو باور داریم، دنبال شواهدی می‌گردیم که به باورمون بخوره. به این می‌گن سوگیری تأیید، و به گفته‌ی پژوهشگری به اسم ریموند نیکرسون، معمولاً عمدی نیست. توی یه آزمایش سه تا عدد زوج پشت‌سرهم به آدم‌ها نشون دادن و خواستن قاعده‌ی پشتشون رو پیدا کنن. بیشترشون حدس زدن قاعده «عددهای زوج پشت‌سرهم» باشه و فقط سه‌تایی‌هایی رو امتحان کردن که با همین حدس جور بود. جواب همه‌ی امتحان‌ها «درسته» بود، چون قاعده‌ی واقعی بازتر بود: هر عدد از قبلیش بزرگ‌تر باشه. برای همین هیچ‌وقت نفهمیدن حدسشون غلطه.
سخت‌تر این‌که خودمون رو کمتر از بقیه گرفتار این سوگیری‌ها می‌بینیم. به این می‌گن نقطه‌ی کور سوگیری، و تکرار پژوهشش روی سه گروه تازه هم همین نتیجه رو داد. جلوی این برداشت‌ها رو نمی‌شه گرفت، اما می‌شه یاد گرفت جاهایی رو بشناسیم که برداشتمون احتمالاً کجه. توی یه پژوهش، یه بار بازی کردن یه بازی کامپیوتری یا دیدن یه ویدیوی آموزشی چند تا از همین سوگیری‌ها رو کم کرد و اثرش دست‌کم دو ماه موند.
ذهن ما با چند میان‌بُر سریع قضاوت می‌کنه که گاهی به اشتباه‌های یه‌طرفه می‌رسن، و با تمرین می‌شه این اشتباه‌ها رو کم کرد.
این پاسخ از کجا آمده
هر چیزی که بالا خواندی از این ۴ منبع بیرون آمده. اگر خواستی خودت سرچشمه را ببینی، لینک‌ها همین‌جاست.