آیا فقط از ۱۰ درصد مغزمون استفاده می‌کنیم؟

حتماً برات پیش اومده که حس کنی ذهنت فقط نصفه‌نیمه روشنه. شاید هم عکس‌های رنگی مغز رو دیده باشی که فقط چند لکه‌شون روشنه. این دو تا کنار هم آدم رو راحت به این نتیجه می‌رسونن که بیشتر مغزمون خاموشه.

یه تیکه از این حس درسته: مغز توی هر لحظه همه‌ی بخش‌هاش رو با هم به کار نمی‌گیره. ولی جان هنلی، عصب‌شناس مایو کلینیک، می‌گه تصویربرداری مغز نشون می‌ده توی طول یه روز بیشتر بخش‌های مغز فعال می‌شن، و حتی توی خواب هم بخش‌هایی از جلوی مغز فعال می‌مونن.

اون لکه‌ها هم فقط یه تفاوت رو نشون می‌دن: جایی که وقتی یه کار فکری می‌کنیم، جریان خونش کمی تغییر کرده. این تغییر در برابر کاری که مغز همیشه انجام می‌ده خیلی کوچیکه، و بقیه‌ی تصویر خاموش نیست.

ریشه‌ی این ماجرا به بیش از یه قرن پیش برمی‌گرده، به ویلیام جیمز، روان‌شناس دانشگاه هاروارد. اون توی سخنرانی «انرژی‌های انسان» گفت در مقایسه با اون چیزی که باید باشیم، فقط نیمه‌بیداریم و فقط بخش کوچیکی از منابع ذهنی و جسمی‌مون رو به کار می‌گیریم. منظورش توانایی و اراده بود، نه بخشی از مغز، و هیچ درصدی هم نداد.

عدد رو لوول توماس اضافه کرد. اون توی پیش‌گفتار کتاب «آیین دوست‌یابی» دیل کارنگی از قول جیمز نوشت آدم معمولی فقط ده درصد توانایی ذهنی نهفته‌اش رو پرورش می‌ده. بری بیرستین، عصب‌شناس دانشگاه سایمون فریزر، می‌گه همین جمله بزرگ‌ترین هل رو به این ایده داد. کتاب‌های خودیاری بعدی با دقت کمتری نقلش کردن و «ده درصد توانایی‌مون» کم‌کم شد «ده درصد مغزمون».

پژوهشگرهای اولیه‌ی مغز هم به بعضی بخش‌ها می‌گفتن قشر خاموش و صادقانه می‌گفتن نمی‌دونن اون بخش‌ها چی‌کار می‌کنن. خیلی‌ها این «نمی‌دونیم» رو «کاری نمی‌کنن» خوندن.

اگه بیشتر مغز بی‌کار بود، چی می‌دیدیم؟ اولین سرنخ خرج مغزه. مغز حدود یک‌پنجم اکسیژن و کالری بدن رو مصرف می‌کنه، چه کار فکری سختی بکنیم، چه نکنیم. بیرستین می‌گه سرپا نگه‌داشتن مغز این‌قدر انرژی می‌بره که اگه بیشترش بی‌کار بود، بدن این همه انرژی رو هدر می‌داد، و انتخاب طبیعی همچین اندام گرونی رو نگه نمی‌داشت.

سرنخ دوم از اتاق جراحیه. جراح‌ها بخش‌های مختلف مغز رو با جریان برق تحریک کردن، حتی توی بیمارهایی که بیدار بودن و می‌تونستن بگن چی حس می‌کنن، و هیچ بخش ساکتی پیدا نکردن که تحریکش هیچ حس، هیجان یا حرکتی نسازه.

آسیب مغزی هم همین رو نشون می‌ده. اگه بیشتر مغز اضافه بود، از دست دادن یه تیکه‌اش نباید فرقی می‌کرد، ولی وقتی آسیب یا بیماری تیکه‌ای خیلی کوچیک‌تر از اون رو از بین می‌بره، مشکل جدی پیش میاد. هیچ بخشی هم پیدا نشده که از بین رفتنش هیچ کاری رو خراب نکنه.

اگه این همه دلیل هست، چرا این حرف هنوز این‌قدر پخشه؟ توی یه نظرسنجی، نزدیک دو سوم بزرگسال‌های آمریکایی قبولش داشتن. توی پژوهشی روی معلم‌های علاقه‌مند به علم مغز در انگلستان و هلند هم نزدیک نیمی از معلم‌ها درستش دونستن.

عجیب‌ترش اینه که توی همون پژوهش، معلم‌هایی که اطلاعات عمومی بیشتری درباره‌ی مغز داشتن، باورهای غلط بیشتری درباره‌ی مغز رو هم قبول داشتن. پژوهشگرها می‌گن اسم علم مغز خودش باورپذیره و حرف درست و غلط سال‌ها با هم به آدم می‌رسن و جدا کردنشون سخته.

کسی که این جمله رو تکرار می‌کنه لزوماً کسی رو فریب نمی‌ده. بری گوردون، عصب‌شناس دانشگاه جانز هاپکینز، می‌گه آدم‌ها کم‌وکسری‌هاشون رو نشونه‌ی توانایی دست‌نخورده‌ای توی مغز می‌بینن. بیرستین هم می‌گه کشش این ایده از امید و دلگرمی‌ای میاد که به آدم می‌ده، نه از درست بودنش. شاید سؤال اصلی اینه که چرا ما این‌قدر دلمون می‌خواد این عدد درست باشه.