چرا آدم‌ها به چشم شور باور دارن؟

برات پیش اومده که یکی از لباس نو یا کار تازه‌ات تعریف کنه و چند روز بعد همون چیز خراب بشه؟ شاید اون لحظه یاد نگاهش افتادی و حس کردی همه‌چی جور درمیاد.

طبق این باور، یه نفر فقط با نگاه کردن یا تعریف کردن می‌تونه به آدمی یا داشته‌هاش آسیب بزنه: بچه‌اش مریض بشه، درخت میوه‌اش خشک بشه یا گاوش دیگه شیر نده. آلن داندس، پژوهشگر باورها و رسم‌های مردم، می‌گه این آسیب می‌تونه ناخواسته باشه و صاحب چشم ممکنه خودش هم خبر نداشته باشه. برای همین آدم‌ها بعد از تعریف یه جمله‌ی محافظ می‌گن، تعویذ آویزون می‌کنن یا قشنگی بچه رو پنهان می‌کنن، مثلاً با کمی دوده پشت گوشش. پلوتارک، نویسنده‌ی یونانی، نوشته بود چشم پرتوهایی نادیدنی بیرون می‌ده. قدیمی‌ترین تعویذهای چشم هم بیش از پنج هزار سال پیش ساخته شدن.

پژوهشگرهایی که باور جامعه‌های مختلف رو کنار هم گذاشتن، به یه ریشه‌ی مشترک رسیدن: ترس از حسادت دیگران. این توی زبان هم پیداست؛ توی عربی به چشم‌زخم می‌گن «عین الحسود»، یعنی چشمِ حسود. یه کشاورز در هند کود تازه رو به کار نبرد، مبادا محصولش زیادی خوب بشه و چشمش بزنن.

این باور بیشتر توی جامعه‌های کشاورز و دامدار دیده می‌شه، یعنی جاهایی که ثروت دیدنیه و راحت آسیب می‌بینه: گله، محصول، زمین. هرچی توی یه جامعه بعضی‌ها خیلی بیشتر از بقیه داشتن، این باور بیشتر دیده شده.

چرا؟ جایی که حسادت می‌تونست به خراب کردن دارایی کسی برسه، پنهان کردن داشته‌ها راه برنده‌ای بود. و چون مقصر یه «نگاه» دونسته می‌شد، نه همسایه، این باور بدبیاری رو توضیح می‌داد بی‌این‌که کار به متهم کردن کسی و دعوا بکشه.

وقتی مطمئن نیستیم کسی کجا رو نگاه می‌کنه، مغزمون فرض می‌کنه داره به ما نگاه می‌کنه. به این گرایش می‌گن پیش‌فرض نگاه. توی یه آزمایش، روی چشم‌های چهره‌های ساختگی نویز گذاشتن و همه‌ی شرکت‌کننده‌ها نگاه رو بیشتر به سمت خودشون دیدن. پژوهشگرها می‌گن این احتمالاً راه امن‌تریه، چون نگاه مستقیم نشونه‌ی یه برخورد نزدیکه. البته آزمایششون کوچیک بوده و یافته‌اش قطعی نیست.

این حس که «یکی داره نگاهم می‌کنه» رو هم توی آزمایشگاه سنجیدن. یه نفر پشت به یکی دیگه می‌شینه. نفر دوم هر نوبت یا به پشت سرش زل می‌زنه یا نمی‌زنه، و نفر اول حدس می‌زنه نگاهش می‌کنن یا نه. وقتی بهش نمی‌گفتن حدسش درست بوده یا نه، هیچ اثری دیده نشد. وقتی می‌گفتن، حدس‌ها کمی بهتر شد، ولی دلیلش این بود که نوبت‌های زل زدن زیادی یکی‌درمیون چیده شده بودن و آدم‌ها الگو رو یاد گرفته بودن. با نوبت‌های واقعاً تصادفی، حدس‌ها در حد شانس بود.

پس چرا حس درست‌بودن این باور می‌مونه؟ چون چشم‌زخم یه باور خودتأییدکننده‌ست. کسی که از چشم می‌ترسه داشته‌هاش رو پنهان می‌کنه و کمتر به چشم میاد، پس هیچ‌وقت تجربه‌ای پیدا نمی‌کنه که باورش رو رد کنه. این‌جوری یه رسم می‌تونه مدت‌ها بمونه، حتی بعد از این‌که دیگه به کاری نمیاد.

کسی هم که از چشم می‌ترسه، ترسش رو از خیال خودش درنیاورده. یه جامعه‌شناس به این می‌گه «ترسی واقع‌بینانه»، چون هرچی داشته باشی، همیشه کسی هست که کمتر داره. به گفته‌ی داندس، این باور یه کار واقعی هم برای آدم‌ها می‌کنه: وقتی بچه‌ای مریض می‌شه، پدر و مادرش علتی بیرون از خودشون پیدا می‌کنن و لازم نیست خودشون رو مقصر بدونن.

شاید سؤال بزرگ‌تر این باشه که چرا ذهن ما کلاً به باورهایی مثل این می‌چسبه.