پلاستیک از چی ساخته می‌شه؟

یه بطری آب، یه کیسه‌ی خرید و یه لوله‌ی آب رو بذار کنار هم. هر سه پلاستیکن، ولی هیچ‌کدوم شبیه اون یکی نیست. پس پلاستیک اسم یه ماده‌ی خاص نیست؛ اسم یه جور ساختاره.

خود کلمه‌ی «پلاستیک» اول یعنی «نرم و شکل‌پذیر». امروز اسم موادیه که از زنجیرهای خیلی بلندِ مولکول ساخته شدن. به این‌جور ماده می‌گن پلیمر. هر زنجیر از یه قطعه‌ی کوچیک ساخته شده که بارها و بارها پشت سر هم تکرار شده، مثل دونه‌های یه گردنبند.

حالا ببین طول زنجیر چقدر مهمه. بیشتر پلاستیک‌ها تا وقتی هر زنجیرشون دست‌کم حدود هزار قطعه نداشته باشه، اصلاً رفتار آشنای پلاستیکی رو نشون نمی‌دن. یه پلاستیک رایج که ظرف‌های آزمایشگاه رو ازش می‌سازن، توی هر زنجیرش بین پنج هزار تا پنجاه هزار اتم کربن داره. همه‌ی زنجیرها هم‌قد نیستن، ولی کارخونه با شرایط ساخت طولشون رو کنترل می‌کنه.

زنجیر رو از قطعه‌های کوچیک می‌سازن. پس سؤال اصلی اینه که این قطعه‌ها از کجا میان. یکی از مهم‌ترینشون اتیلنه. بیشتر این قطعه‌ها از سوخت‌های فسیلی، یعنی نفت و گاز، درمیان. زغال‌سنگ، نمک و حتی مواد گیاهی هم توی فهرست مواد اولیه هستن، ولی منبع اصلی نفت خامه.

مسیرش این‌جوریه. اول نفت خام می‌ره پالایشگاه و اون‌جا به چند بخش سبک‌تر جدا می‌شه. یکی از این بخش‌ها ماده‌ی اصلی ساخت پلاستیکه. این بخش، همراه با بعضی گازهای سبک، می‌ره کارخونه‌ی پتروشیمی. اون‌جا می‌شکننش و ازش اتیلن و یه قطعه‌ی کوچیک دیگه شبیه اون به دست میاد. بیشتر این دو تا آخرش پلاستیک می‌شن.

یعنی بطری پلاستیکی توی دستت، به احتمال زیاد چند قدم عقب‌تر نفت یا گاز بوده.

حالا قطعه‌ها آماده‌ان. توی یه مخزن، مولکول‌های اتیلن به هم وصل می‌شن و زنجیرهای بلند می‌سازن. ولی این اتفاق خودبه‌خود نمی‌افته. یه ماده‌ی کمکی مخصوص لازمه که بهش می‌گن کاتالیزگر؛ بدون اون، قطعه‌ها به هم وصل نمی‌شن. زنجیری که از اتیلن ساخته بشه اسمش پلی‌اتیلنه.

زنجیر تنها چیزی نیست که توی پلاستیک هست. یه سهم کوچیک از وزنش افزودنیه، و همین افزودنی‌ها و نوع زنجیره که پلاستیک‌ها رو از هم جدا می‌کنه. بعضی پلاستیک‌ها با گرما نرم می‌شن و با سرد شدن دوباره سفت می‌شن. بعضی دیگه وقتی یه بار شکل گرفتن، دیگه هیچ‌وقت نرم نمی‌شن.

با این‌همه تنوع، اگه الیاف پلاستیکی رو کنار بذاریم، فقط سه نوع زنجیر، که یکیش همین پلی‌اتیلنه، نزدیک به هفت‌دهمِ همه‌ی پلاستیک‌های دنیا رو می‌سازن.

نفت همیشه منبع پلاستیک نبوده. اولین پلاستیکی که آدم ساخت، کار جان وزلی هایت بود. اون دنبال یه جایزه‌ی نقدی بود که برای پیدا کردن جانشینی برای عاج فیل گذاشته بودن. پنبه رو با کافور عمل آورد و ماده‌ای ساخت به اسم سلولوئید. هیچ‌جای این ماجرا نفت نبود.

چند دهه بعد، لئو بکلند باکلیت رو ساخت. باکلیت اولین پلاستیک کاملاً مصنوعی بود، یعنی هیچ مولکولی از طبیعت توش نبود. اون موقع بهش می‌گفتن «ماده‌ی هزار کاربرد».

این دو تا یه چیز رو نشون می‌دن: چیزی که پلاستیک رو پلاستیک می‌کنه زنجیرهای بلندشه، نه نفت. نفت فقط منبع اصلیِ امروزِ قطعه‌هاست. زنجیر رو از مواد دیگه هم می‌شه ساخت، و قدم بعدی اینه که بفهمیم از کدومشون می‌شه بیشتر ساخت.