گیاه‌ها چطور از خودشون دفاع می‌کنن؟

حتماً برات پیش اومده که ساقه‌ی یه گیاه رو بشکنی و یه مایع سفید و چسبناک ازش بیاد بیرون. این اتفاقی نیست. تقریباً هیچ گیاهی نیست که دست‌کم یه حشره نخوردش، و گیاه نمی‌تونه فرار کنه. پس هرچی برای دفاع داره باید روی تن خودش باشه.

اولین لایه‌ش دیواره‌ست. لایه‌ی مومی روی برگ سطحش رو لیز می‌کنه و خیلی از حشره‌ها رو دور نگه می‌داره. وقتی پژوهشگرها کرک‌های ریز برگ رو برداشتن، حشره‌ها بیشتر خوردن و بیشتر رشد کردن. دیواره‌ی سلول‌ها هم با مواد چوبی سفت‌تر می‌شه.

بعضی گیاه‌ها شیرابه هم دارن. توی یه گیاه بالارونده، شیرابه راه میاد تا جای زخم، همون‌جا می‌بنده و کرمی رو که داره می‌خوره گیر می‌ندازه. بعد نوبت سم‌هاست. گیاه‌ها هزاران آلکالوئید می‌سازن، مثل همون نیکوتین توی تنباکو. بیشتر از دو هزار گونه‌ی گیاهی هم ترکیبی دارن که وقتی جویده می‌شه سیانور آزاد می‌کنه.

اگه گیاه با هر زخمی همه‌ی دفاعش رو روشن کنه، با هر تگرگ و باد شدید خودش رو هدر نمی‌ده؟ جالبش اینه که گیاه این دو تا رو از هم جدا می‌کنه. بزاق و ترشحات دهن حشره واکنشی قوی‌تر از یه زخم ساده راه می‌ندازن.

گیاه حتی صدای جویدن رو «حس» می‌کنه. پژوهشگرهای دانشگاه میزوری لرزش برگ زیر دندون یه کرم رو با لیزر ضبط کردن و برای گیاه‌ها پخش کردن. بعد گذاشتن کرم‌ها از این گیاه‌ها بخورن. گیاه‌هایی که قبلاً لرزش جویدن رو «شنیده» بودن روغن خردل بیشتری ساختن، که خیلی از کرم‌ها ازش خوششون نمیاد. لرزش یه باد ملایم یا صدای حشره‌های دیگه چنین اثری نداشت.

یعنی گیاه گوش نداره، ولی فرق جویدن یه کرم رو با تکون خوردن توی باد می‌فهمه. مثل ما که صدای قدم یه آشنا رو از صدای باد پشت پنجره جدا می‌کنیم، نه؟

دفاع برای گیاه مجانی نیست. ساختن همون ترکیب‌های سیانوری رشدش رو کم می‌کنه. برای همین یه بخش دفاعش فقط وقت حمله روشن می‌شه، مثل موادی که گوارش حشره رو به هم می‌ریزن و بعد از زخم توی برگ زیاد می‌شن.

ولی وقتی فقط یه برگ زخمی شده، بقیه‌ی برگ‌ها از کجا خبردار می‌شن؟ ما برای این کار عصب داریم، گیاه نداره. پژوهشگرهای دانشگاه ویسکانسین گیاهی ساختن که هرجا کلسیم داشت نور می‌داد. وقتی یه کرم برگی رو جوید، ظرف چند ثانیه یه موج نورانی از همون برگ راه افتاد و چند دقیقه بعد به برگ‌های دیگه رسید. همین موج کلسیم بود که خبر رو برد.

کمی بعد هورمون دفاعی توی اون برگ‌ها بالا رفت، همون ماده‌ای که ساختن مواد دفاعی رو روشن می‌کنه. توی یه گیاه کوچیک از خانواده‌ی کلم، این هورمون چند دقیقه بعد از زخم بالا می‌ره و حدود یه ساعت و نیم بعد ده‌ها برابر می‌شه.

گیاهی که داره خورده می‌شه بو پخش می‌کنه، و این بو حشره‌هایی رو صدا می‌زنه که همون کرم رو می‌خورن. توی یه آزمایش دوساله در بیابانی در یوتا، حشره‌های شکارچی روی تنباکوهای وحشی‌ای که این بو رو پخش می‌کردن دو تا چهار برابر بیشتر تخم و کرم خوردن. این کمک خواستن به گیاه می‌ارزید: وقتی شکارچی‌ها تعداد کرم‌ها رو حدود نصف کردن، این گیاه‌ها نزدیک دو برابر غنچه و گل دادن.

بوی گیاه زخمی رو همسایه‌ها هم می‌شنون. تنباکوی وحشی‌ای که کنار یه درمنه‌ی زخمی رشد می‌کرد دفاعش رو بالا برد و کمتر خورده شد، ولی فقط وقتی فاصله‌شون کمتر از ۱۰ سانتی‌متر بود. با این حال این گوش وایسادن همیشه بذر بیشتری براش نیاورد.

پس گیاهی که به چشم ما فقط یه جا وایساده، داره حس می‌کنه، پیام می‌فرسته و کمک می‌خواد. ولی اگه این‌قدر خوب دفاع می‌کنه، چرا هنوز این‌همه برگ خورده‌شده دور و برمون می‌بینیم؟